به گزارش ایرنا، فتح خرمشهر در عملیات «الی بیتالمقدس» در سوم خرداد ۱۳۶۱، یکی از نقاط عطف استراتژیک و سیاسی در تاریخ جنگ ایران و عراق محسوب میشود. تحلیلگران و تاریخنگاران نظامی، پیروزی در این عملیات را حاصل ترکیبی از عوامل انسانی، نظامی و سیاسی میدانند؛ از آن زمان تاکنون روایت ها و ناگفته های بسیار زیادی از چگونگی فتح الفتوح رزمندگان اسلام در آزادسازی خرمشهر بیان شده است.
به مناسبت سالگرد حماسه سوم خرداد، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس نکات جالبی از این عملیات غرورآفرین را باز نشر کرده است و به این پرسش پاسخ میدهد، خرمشهر چگونه پس از ۱۹ ماه اشغال آزاد شد؟
شناسنامه عملیات
نام عملیات: بیت المقدس
رمز عملیات: یا علی بن ابی طالب(ع)
منطقه عملیات: غرب رودخانه کارون و خرمشهر
زمان عملیات : ۱۳۶۱/۲/۱۰ تا ۱۳۶۱/۳/۳
هدف
آزادسازی شهرهای خرمشهر، هویزه و جاده اهواز - خرمشهر؛ خارج کردن شهرهای اهواز، حمیدیه و سوسنگرد و نیز جاده اهواز ـ آبادان از برد توپخانه دشمن؛ تأمین مرز بینالمللی (حدفاصل پاسگاه طلائیه تا شلمچه)
نوع عملیات: گسترده
فرماندهی عملیات: مشترک (سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی)
سازمان عملیات: مشترک
استعداد نیروهای درگیر خودی: نیروی زمینی ارتش، شامل: ۲۴ گردان زرهی و مکانیزه و ۱۴ تا ۱۵ گردان پیاده. نیروهای سپاه پاسداران، شامل: ۸۵ تا ۹۵ گردان پیاده
استعداد نیروهای درگیر دشمن: نیروی پیاده ۳۶۰۰۰ تن، ۴۱ گردان تانک، ۳۸ گردان مکانیزه، ۵۳۰ قبضه توپ
نتایج عملیات: آزادسازی ۵۰۳۸ کیلومتر مربع از اراضی اشغال شده از جمله شهرهای خرمشهر و هویزه و نیز پادگان حمید و جاده اهواز خرمشهر، تأمین ۱۸۰ کیلومتر از خط مرزی
تلفات دشمن: اسارت حدود ۱۹۰۰۰ تن و کشته و زخمی شدن حدود ۱۶۰۰۰ تن
خسارات دشمن: انهدام حدود ۵۵۰ تانک و نفربر، دهها قبضه توپ، ۵۳ فروند هواپیما، ۵۰ خودرو، ۳ فروند هلیکوپتر
میزان انهدام یگانها: لشکرهای ۳ زرهی و ۱۱ پیاده ۸۰ درصد، لشکرهای ۹ و ۱۰ زرهی ۵۰ درصد، لشکر ۷ پیاده ۴۰ درصد، لشکرهای ۵ مکانیزه، ۶ و ۱۲ زرهی ۲۰ درصد، تیپهای ۹، ۱۰ و ۲۰ گارد مرزی و ۲۳۸، ۵۰۱، ۹۰، ۴۱۷ و ۶۰۵ پیاده۱۰۰ درصد، تیپ ۱۰۹ پیاده ۶۰ درصد، تیپهای ۶۰۱، ۶۰۲، ۴۱۶ و ۴۱۹ پیاده ۵۰ درصد، تیپهای ۳۱، ۳۲ و ۳۳ نیروی مخصوص به میزان زیاد
غنائم: حدود ۵۰ تانک و نفربر، ۳۰۰ خودرو، ۳۰ قبضه توپ و مقادیری سلاح و تجهیزات
پس از شرح مختصری از شناسنامه عملیات «بیت المقدس»، آنچه پیش رو دارید مروری بر بخشهای خواندنی از چگونگی آزادسازی خرمشهر به دست رزمندگان و فرزندان حضرت روح الله است که در کتاب «آزادسازی خرمشهر؛ پایان رویای تجزیه ایران» منتشر شده است.
روایتی از عملیات بیت المقدس در آزادی خرمشهر
چهارمین مرحله از عملیات بیتالمقدس، که از شامگاه روز ۱۳۶۱/٢/۳۱ آغاز شده، تاکنون سه قرارگاه عملیاتی نصر، فجر و فتح موفق شدهاند با آزادسازی منطقه غرب خرمشهر همه راههای ارتباط زمینی اشغالگران عراقی را مسدود و محاصره این شهر را کامل کنند. قرارگاه نصر مأموریت دارد ضمن پدافند در دژ مرزی شلمچه و تلاش برای تصرف منطقه سرپل دشمن در شمال نهر خین، پاتکهای احتمالی نیروهای عراقی در این مناطق را دفع کند و مانع هرگونه پیشروی آنها به سمت شرق شود. قرارگاه فتح نیز با تحت امر گرفتن تیپ٣٣ المهدی (عج)، مأموریت دارد از سمت غرب (حدفاصل پاسگاه پلیسراه تا گمرک) و شمال (پادگان دژ جاده کمربندی) به خرمشهر وارد شود و این شهر را از وجود نیروهای اشغالگر پاکسازی کند.
ارتش عراق که سعی دارد با درهمکوبیدن مواضع نیروهای قرارگاه نصر و سپس پیشروی از طریق جاده شلمچه ـ خرمشهر، محاصره خرمشهر را بشکند، در ساعت ٠١:٥٧ برای بار دوم منطقه شلمچه را زیر آتش توپخانه خود قرار داد و تانکهایش را حدود دو کیلومتر به سمت خط دژ مرزی جلو فرستاده، بهسوی نیروهای این قرارگاه شلیک کرد. درنتیجه، درگیری همراه با تبادل آتش شدید توپخانه بین طرفین آغاز شد تا اینکه در ساعت ٠٢:٢٠ با اعلام عقبنشینی دشمن، نصر٢ (تیپ٢٧ محمد رسولالله (ص) سپاه و تیپ٢ پیاده لشکر٢١ ارتش) و نصر٣ (تیپ ۷ ولیعصر (عج) سپاه و تیپ٣ پیاده لشکر٢١ ارتش) گزارش دادند در وضعیت مطمئنی به سر میبرند و خط پدافندیشان محکم است.
ارتش عراق که پس از ساعتها درگیری در محور شلمچه نتوانست به جاده شلمچه ـ خرمشهر دست یابد، این بار پاتک خود را در ساعت ٠٩:١٥ از سمت شمال نهر خین برای تصرف جاده مرزی خین ـ خرمشهر آغاز کرد و با نیروهای نصر٢ مجدداً درگیر شد.
ارتش عراق در این تلاش خود که چندین ساعت به طول انجامید، به جاده مرزی خین ـ خرمشهر هم نتوانست دست یابد. بنابراین، در ساعت ١٨:٠٠ به یگانهای خود ـ که گفته میشود تیپهای ٣٠ زرهی، ٢٦ مکانیزه و تعدادی از واحدهای پیاده هستند ـ دستور داد به پشت خاکریز دفاعی خود عقبنشینی کنند تا مهمات برای آنان ارسال شود. پسازاین عقبنشینی، طرفین تا پایان روز بدون هیچگونه تغییری در مواضع قبلیشان، به تبادل آتش با کلیه سلاحها و با حجم زیاد پرداختند.
بهاینترتیب، عراقیها در حملات خود در منطقه شلمچه با مقاومت نیروهای قرارگاه نصر مواجه شده و از پیشروی بهسوی خرمشهر و شکستن محاصره این شهر عاجز ماندند.
در محور قرارگاه فتح (خرمشهر) نیز تیپ۱۴ امام حسین (ع) در بخش غربی منطقه گمرک خرمشهر و تیپ٨ نجف اشرف در حدفاصل پادگان دژ تا مدخل غربی خرمشهر حضور داشتند و تیپ٣٣ المهدی (عج) هم در حال انتقال نیروهایش به سمت شمال شهر و پادگان دژ بود. این ۳ یگان سپاه به همراه ۲ گردان ارتش و یک گردان از ژاندارمری مأموریت دارند امروز حلقه محاصره اشغالگران خرمشهر را تنگتر کنند.
به نیروهای عراقی محاصرهشده در خرمشهر نیز دستور داده شده است با حضور در بخش غربی شهر پس از شکستهشدن حلقه محاصره به دست نیروهایی که قرار است از سمت شلمچه و یا نهر خین پیشروی کنند، وارد عمل شده و با پیوستن به آنها راه ارتباط زمینی خود به داخل خاک عراق را مجدداً برقرار کنند.
حمید معینیان مسئول واحد اطلاعات عملیات سپاه در قرارگاه کربلا، به نقل از یک نظامی عراقی که ساعت ٠٥:٠٠ از سمت شرق خرمشهر (خیابان امام خمینی) پناهنده شده است، گفت: «حدود ٨٠٠٠ نفر در شهر هستند و منتظرند تا نیرویی بیاید و راه را برایشان باز کند. اکثراً در غرب خرمشهر و بهطرف جاده شلمچه آمدهاند. مهمات زیاد دارند، ولی غذا و آب ندارند و نمیتوانند از کارون آب بخورند. با بلندگو پیام برایشان بفرستید، میآیند.»
ساعت از ١٠:٠٠ گذشته بود که خبر رسید تیپ۱۴ امام حسین (ع) عملیات خود را از بخش غربی گمرک و از کنار اروندرود آغاز کرده و بهسوی نیروهای عراقی، که در بخش شرقی گمرک و بندر خرمشهر اجتماع کردهاند و سعی دارند با عبور از رودخانه خود را از محاصره نجات دهند، پیش میرود؛ گزارش شد در این منطقه عراقیها که تعدادشان حدود ٣٠٠٠ نفر تخمین زده میشود، در حال تسلیم شدن هستند. حدود ساعت ١١:٠٠ نیز تیپ٨ نجف بهراحتی از سمت غرب وارد خرمشهر شد و تا میدان راهآهن این شهر پیش رفت.
پس از ورود این تیپ به خرمشهر، نیروهای عراقی که با گذشت بیش از یک شبانهروز از محاصرهشدنشان با کمبود آب آشامیدنی و غذا مواجه شده بودند، با ناامیدی از شکسته شدن محاصره خود به کمک یگانهایی که قرار بود از سمت شلمچه پیشروی کنند، سلاحهای خود را بر زمین گذاشته و همگی تسلیم شدند.
پس از تیپ٨ نجف، یگانهای دیگری چون تیپ۱۴ امام حسین (ع) و تیپ٣٣ المهدی (عج) وارد خرمشهر شده و با به اهتزاز درآوردن پرچم جمهوری اسلامی ایران بر فراز مسجد جامع و پل تخریب شده خرمشهر، تا حدود ساعت ١٩:٠٠ به پاکسازی شهر از وجود عناصر باقیمانده دشمن پرداختند.
پیام تاریخی امام خمینی (ره) در پی آزادی خرمشهر
بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران پس از اشغال خرمشهر دستور داده بودند: «خرمشهر باید آزاد شود» براین اساس، فرماندهان و رزمندگان در جبهه فقط یک هدف واحد را دنبال می کردند و آن آزاد سازی خرمشهر بود؛ سرانجام در سوم خرداد «مقامت و ایستادگی» مردم، سپاه، ارتش و بسیج مردمی جواب داد و خرمهشر، «شهرخون» آزاد شد. بعد از اعلام این خبر مسرت بخش، حضرت روح الله پیامی صادر کردند که در تاریخ ثبت و ضبط شد.
متن پیام ایشان بدین شرح است:
«با تشکر از تلگرافاتی که در فتح خرمشهر به اینجانب شده است. سپاس بیحد بر خداوند قادر که کشور اسلامی و رزمندگان متعهد و فداکار آن را موردعنایت و حمایت خویش قرار داد و نصر بزرگ خود را نصیب ما فرمود. اینجانب با یقین به آنکه “مَا النَّصْرُ إلّا مِنْ عِندِ اللَّهِ” از فرزندان اسلام و قوای سلحشور مسلح، که دست قدرت حق از آستین آنان بیرون آمد و کشور بقیة اللّه الاعظمـ ارواحنا لمقدمه الفداءـ را از چنگ گرگان آدمخوار که آلتهایی در دست ابرقدرتان خصوصاً امریکای جهانخوارند بیرون آورد و ندای “اللهاکبر” را در خرمشهر عزیز طنینانداز کرد و پرچم پرافتخار “لا اله الا الله” را بر فراز آن شهرِ خرّم، که با دست پلید خیانتکاران قرن به خون کشیده شده و “خونینشهر” نام گرفت، [بیفراشت] تشکر میکنم؛ و آنان فوق تشکر امثال من هستند. آنان بهیقین مورد تقدیر ناجی بشریت و برپاکننده عدل الهی در سراسر گیتی روحی لتراب مقدمه الفداءـ میباشند. آنان به آرم “ما رَمَیْتَ إذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّه رَمی” مفتخرند.
مبارک باد و هزاران بار مبارک باد بر شما عزیزان و نور چشمان اسلام این فتح و نصر عظیم که با توفیق الهی و ضایعات کم و غنائم بیپایان و هزاران اسیر گمراه و مقتولین و آسیبدیدگان بدبخت که با فریب و فشار صدام تکریتی، این ابر جنایتکار دهر، به تباهی کشیده شدهاند، سرافرازانه برای اسلام و میهن عزیز افتخار ابدی به هدیه آوردید. مبارک باد بر فرماندهان قدرتمند که فرماندهان چنین فداکارانی هستند که ستاره درخشنده پیروزیهای آنان بر تارک تاریخ تا نفخ صور نورافشانی خواهد کرد. مبارک باد بر ملت عظیمالشأن ایران اینچنین فرزندان سلحشور و جانبرکفی که نام آنان و کشورشان را جاویدان کردند. مبارک باد بر اسلام بزرگ این متابعانی که در دو جبهه جنگ با دشمن باطنی و دشمنان ظاهری پیروزمندانه و سرافراز امتحان خویش را دادند و برای اسلام سرافرازی آفریدند.
و ای فرزندان قرآن کریم و نیروهای ارتش و سپاهی و بسیج و ژاندارمری و شهربانی و کمیتهها و عشایر و نیروهای مردمی داوطلب و ملت عزیز! هوشیار باشید که پیروزیها هرچند عظیم و حیرتانگیز است، شما را از یاد خداوند که نصر و فتح در دست اوست غافل نکند و غرور و فتح شما را به خود جلب نکند؛ که این آفتی بزرگ و دامی خطرناک است که با وسوسه شیطان به سراغ آدم میآید و برای اولاد آدم تباهی میآورد. و من باآنکه به همه شما اطمینان تعهد به اسلام دارم، لکن از تذکر، که برای مؤمنان نفع دارد، باید غفلت نکنم؛ چنانچه از نصیحت به حکومتهای همجوار و منطقه دریغ ندارم. و آنان میدانند امروز با فتح خرمشهر مظلوم، دولت و ملت پیروزمند ما از موضع قدرت سخن میگوید. و من به پیروی از آنان به شما اطمینان میدهم که اگر از اطاعت بیچونوچرای امریکا و بستگان آن دست بردارید و با ما بهحکم اسلام و قرآن کریم رفتار کنید، از ما جز خیر و پشتیبانی نخواهید دید. و شما بدانید آنقدر که ابرقدرتها از صدام، این نوکر چشموگوشبسته، پشتیبانی کردند از شماها که قدرتهای کوچک و حکومتهای ضعیف هستید پشتیبانی نمیکنند. شما عاقبت این جنایتکار و همقطار جنایتکارش شاه مخلوع را به عیان دیدهاید. قدرتهای بزرگ بیش از آنچه از شما استفاده نمایند از شما طرفداری نمیکنند و شماها را برای منافع خویش به هلاکت میکشند و من نصیحت برادرانه به شما میکنم که کاری نکنید که قرآن کریم برای برخورد با شما تکلیف نماید و ما بهحکم خدا با شما رفتار کنیم. یقین بدانید که امثال حسنی مبارک مصری [رئیسجمهور مصر و از موافقان طرح سازش با رژیم صهیونیستی] و حسین اردنی [پادشاه اردن] و دیگر همجنایتکارانِ آنان برای شما نفعی ندارند و دین و دنیای شما را تباه میکنند. اگر با نشستهای خود بخواهید طرح کمپ دیوید یا فهد را که مردهاند، زنده کنید ـ که ما خطر بزرگ برای کشورهای اسلامی خصوصاً حرمین شریفین میدانیم ـ اسلام به ما اجازه سکوت نمیدهد و اینجانب در پیشگاه مقدس خداوند تکلیف الهی خود را ادا نمودم. اکنون دست تضرع و دعا بهسوی خالق یکتا بلند کرده و به قوای مسلح اسلام و فداکاران قرآن کریم و میهن عزیز ایران دعا میکنم و سلامت و سعادت و پیروزی آنان را خواستار هستم. سلام و درود بیپایان بر فرماندهان متعهد قوای مسلح و بر رزمندگان فداکار و بر ملت دلیر ایران عزیز و سرشار از شادیها. والسلام علی عباداللّه الصالحین.
روحالله الموسوی الخمینی»
فرجام سخن...
فتح خرمشهر فراتر از یک پیروزی نظامی، یک پیروزی سیاسی بزرگ برای نظام نوپای جمهوری اسلامی بود. در آن زمان کشور درگیر ناامنیهای داخلی و فشارهای بینالمللی بود؛ موفقیت در این عملیات باعث تقویت انسجام ملی شد و نشان داد که ایران توانایی بازپسگیری سرزمینهای اشغالشدهاش را دارد. فلذا میتوان به این جمع بندی دست یافت، فتح خرمشهر نتیجه همکاری ارتش و سپاه در سایه یک وحدت فرماندهی کمنظیر بود که ضعف محاسباتی دشمن را هدف قرار داد.