گروه جامعه ایرنا، در جریان جنگ تحمیلی آمریکا - اسرائیل علیه مردم و نظام جمهوری اسلامی، که از نهم اسفند ماه سال ۱۴۰۴ آغاز شد، بخش بهداشت و درمان ایران شاهد یکی از هدفمندترین حملات به زیرساخت‌های حیاتی خود بود.
در حالی که حملات اخیر دشمن، هدفمندانه قلب تپنده تولید دارو و واکسن کشور را نشانه رفته است، ساختار تنومند این صنعت با تکیه بر ۲۴۰ کارخانه تولیدی و ۸۰ واحد تولید مواد اولیه، همچنان با صلابت به فعالیت خود ادامه می‌دهد؛ تاریخ تحولات سلامت در ایران ثابت کرده است که تجربه‌ عبور از سال‌های سخت دفاع مقدس، بحران جهانی کرونا و نبردهای کوتاه‌مدت اما سنگین اخیر، چنان بلوغی به چرخه دارویی کشور بخشیده که تخریب چند واحد محدود نمی‌تواند خللی در عزم ملی برای تأمین نیازهای حیاتی مردم ایجاد کند.
به گفته مسئولان، اگرچه جراحت‌هایی بر پیکر برخی مراکز دارویی وارد شده، اما به دلیل پراکندگی استراتژیک و تعدد واحدهای فعال، این تهاجم نه تنها باعث توقف چرخه درمان نشد، بلکه نشان داد که ایران توان تاب آوری در شرایط جنگی و سخت را دارد.
استراتژی دشمن از هدف قرار دادن مراکز نظامی به سمت تخریب توان زیستی و دارویی تغییر جهت داد تا فشار اجتماعی مضاعفی بر بدنه جامعه وارد کند، طبق آمار نهایی ارائه شده از سوی مراجع ذی‌صلاح، در مجموع بیش از ۳۶۰ مرکز درمانی، بیمارستانی و تولیدی در سطح کشور دچار آسیب شدند.
در این میان، بخش صنعت داروسازی با تخریب یا توقف فعالیت در بیش از ۳۰ واحد بزرگ تولیدی و توزیعی، متحمل سنگین‌ترین خسارات اقتصادی و زیربنایی شد.
یکی از نقاط عطف این تخریب‌ها، حمله موشکی به مجتمع عظیم توفیق دارو بود؛ این مرکز که به عنوان قلب تپنده تولید مواد اولیه دارویی در ایران شناخته می‌شد، در بخش‌های استراتژیک تولید مواد موثره دارویی (API) برای داروهای ضدسرطان و آنتی‌بیوتیک‌های خاص، دچار تخریب ۷۰ درصدی شد.
ابعاد خسارت در توفیق دارو تنها به خطوط تولید محدود نماند؛ آزمایشگاه‌های مرجع و مرکز تحقیق و توسعه این شرکت که حاوی فرمولاسیون‌های نوین و پروژه‌های خودکفایی بود، در پی اصابت چندین پرتابه به کلی از بین رفت که این موضوع، روند توسعه دارویی کشور را سال‌ها به عقب راند.
انستیتو پاستور ایران، نماد واکسن‌سازی کشور، از دیگر اهداف کلیدی دشمن بود، بخش تولید واکسن‌های تزریقی و سرم‌های حیاتی این مرکز در حملات هوایی آسیب دید، تخریب سیستم‌های حساس سرمایشی و انبارهای نگهداری سویه‌های میکروبی، خطری بالقوه برای زنجیره ایمن‌سازی کشور ایجاد کرد، محمدرضا ظفرقندی وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی، هدف قرار گرفتن مراکز علمی کشور از جمله انستیتوپاستور را نشانه‌ای از تلاش دشمن برای توقف پیشرفت علمی کشور عنوان کرد.
ظفرقندی با تاکید بر جایگاه بین‌المللی انستیتو پاستور اظهار کرد: این مجموعه با بیش از یک قرن سابقه، از مراکز معتبر علمی و تحقیقاتی کشور در حوزه‌های تولید واکسن، تحقیقات بیماری‌های عفونی و توسعه دانش پزشکی است که خدمات ارزشمندی به نظام سلامت ارائه کرده است.
وزیر بهداشت افزود: متأسفانه در پی جنایات اخیر، بخش‌هایی از این مرکز به‌طور جدی آسیب دیده و تعدادی از آزمایشگاه‌های تخصصی از جمله ویروس‌شناسی، باکتری‌شناسی و انگل‌شناسی، هم از نظر فضای فیزیکی و هم تجهیزات آزمایشگاهی دچار تخریب شده‌اند.

در استان البرز که قطب دارویی کشور محسوب می‌شود نیز چندین کارخانه تولیدی در شهرک‌های صنعتی اطراف کرج هدف قرار گرفتند؛ تخریب سوله‌های انبار مواد اولیه در این منطقه باعث شد تا زنجیره تامین برای بیش از ۱۰ شرکت دارویی دیگر که به این مواد وابسته بودند، به طور زنجیره‌ای قطع شود.

استان قم نیز از آسیب‌ها مصون نماند، یکی از شرکت‌های پیشرو در تولید اقلام مصرفی پزشکی و سرم‌های حجیم، در پی حملات پهپادی دچار حریق گسترده شد؛ این حادثه منجر به نابودی ذخایر آماده ارسال سرم به مناطق جنگی در روزهای نخست درگیری شد.
در جنوب کشور و در استان خوزستان، شرکت‌های پخش دارو در اهواز با تخریب انبارهای مرکزی مواجه شدند و با توجه به دمای بالای منطقه و از کار افتادن سیستم‌های برودتی پس از حملات، حجم عظیمی از داروهای حساس به دما از جمله انسولین‌ها و فاکتورهای خونی فاسد و غیرقابل استفاده شدند.
بندرعباس به عنوان دروازه ورود مواد اولیه دارویی، شاهد تخریب بخشی از انبارهای گمرکی بود؛ ترکش‌های ناشی از انفجارات در محوطه بندری به کانتینرهای حاوی داروهای وارداتی آسیب رساند و ترخیص اقلام حیاتی را که با ارز ترجیحی خریداری شده بود، با بحران روبرو کرد.
شهرک صنعتی کاوه در استان مرکزی که میزبان چندین برند معتبر داروسازی است، شاهد اصابت پرتابه‌هایی بود که خطوط تولید شربت‌ها و قرص‌های آنتی‌بیوتیک را هدف قرار دادند؛ این تخریب‌ها مستقیماً بر تامین داروی مورد نیاز بخش اطفال در مراکز درمانی اثر گذاشت.
در استان قزوین، نیز یک واحد بزرگ تولید تجهیزات دیالیز و فیلترهای خونی به طور جدی آسیب دید؛ با توجه به نیاز حیاتی بیماران خاص به این اقلام، تخریب این واحد یکی از انسانی‌ترین بحران‌های ناشی از جنگ را رقم زد که با مدیریت فوری و واردات اضطراری از مرزهای شمالی تا حدی کنترل شد.
علاوه بر مراکز تولیدی، شبکه توزیع نیز هدف قرار گرفت و بیش از ۱۵۰ داروخانه در مناطق عملیاتی و شهرهای مرزی به طور کامل تخریب شدند؛ این موضوع دسترسی مستقیم مردم محلی به اقلام اولیه بهداشتی و داروهای درمانگاهی را در بحبوحه جنگ بطور کامل قطع کرد.
خسارات انسانی در این بخش بسیار جانکاه بود و طبق آمارهای تایید شده توسط وزارت بهداشت، ۱۴ نفر از متخصصان، تکنسین‌ها و کارکنان خطوط تولید دارو در حین خدمت و در محل کارخانه به شهادت رسیدند؛ حضور ۲ داروساز زن در میان شهدا، نشان از ایثار جامعه پزشکی در سخت‌ترین شرایط داشت.

از منظر لجستیکی، تخریب ناوگان حمل‌ونقل دارو از جمله کامیونت‌های یخچال‌دار در مسیرهای مواصلاتی، توزیع عادلانه دارو را مختل کرد؛ هدف قرار گرفتن خودروهای حامل نشان هلال احمر و دارو، نقض صریح پروتکل‌های بین‌المللی حقوق بشر در زمان جنگ بود.
ذخایر استراتژیک که پیش از جنگ برای دوره‌های ۶ ماهه انبار شده بود، به عنوان سوپاپ اطمینان عمل کرد؛ اگرچه بسیاری از این انبارها در شهرهای بزرگ مورد تهدید بودند، اما پراکندگی ذخایر در نقاط امن جغرافیایی مانع از اتمام موجودی داروهای اساسی در بیمارستان‌ها شد؛ عالیه زمانی کیاسری عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی تأثیر ذخایر ۶ ماهه دارویی و تجهیزات پزشکی را در مدیریت موفقیت‌آمیز شرایط جنگ رمضان کلیدی ارزیابی کرد و افزود: مدیریت خدمات درمانی در دوره اخیر با انسجام و برنامه‌ریزی مناسبی انجام شد و هماهنگی کاملی در حوزه دارو، تجهیزات و لوازم مصرفی پزشکی ایجاد شد تا بیماران و خانواده‌ها کمترین دغدغه را در دریافت خدمات درمانی داشته باشند.
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی، یکی از اقدامات مهم را نگاه آینده‌نگرانه در بودجه ۱۴۰۴ دانست و تصریح کرد: براساس آن، ذخایر ۶ ماهه دارو و لوازم مصرفی پزشکی برای شرایط بحران پیش‌بینی شد که این موضوع در مدیریت شرایط جنگ رمضان نقش مؤثری ایفا کرد.
در کنار حملات مستقیم به مراکز تولید دارو نباید آسیب های دیگر را نادیده گرفت چرا که آسیب به زیرساخت‌های شهرک‌های صنعتی دارویی یا اختلال در زنجیره تأمین به دلیل آسیب‌های غیرمستقیم مانند نوسانات برق، آسیب به تأسیسات جانبی یا انبارهای توزیع خسارات زیادی را به مراکز تولید دارو وارد کرد.
کارشناسان اقتصادی تخریب‌های صورت گرفته در صنعت دارو را بالغ بر چندین میلیارد دلار برآورد کرده‌اند. بازسازی تجهیزات «های‌تک» و دستگاه‌های پرس و پرکن استریل که تحت تحریم‌های ظالمانه تامین شده بودند، چالش بزرگی برای پس از جنگ خواهد بود.
واکنش‌های بین‌المللی به تخریب مراکز دارویی ایران گسترده بود؛ نهادهای مدنی و سازمان‌های بهداشتی در سراسر جهان، بمباران کارخانه‌های واکسن‌سازی و داروهای خاص را محکوم کرده و آن را اقدامی علیه سلامت جمعی بشریت قلمداد کردند.

در پی این حوادث، دولت با تخصیص بودجه‌های اضطراری ارزی، روند بازسازی سریع واحدهای آسیب‌دیده را آغاز کرد؛ اولویت‌بندی برای راه‌اندازی مجدد خطوط تولید مواد اولیه در شرکت‌های آسیب‌دیده تهران و البرز در صدر برنامه‌های میان‌مدت قرار گرفت.
به رغم تمامی تخریب‌ها و از دست دادن سرمایه‌های انسانی و فیزیکی، صنعت داروسازی ایران با تکیه بر دانش بومی ایستادگی کرد. این دوره از تاریخ نشان داد که زیرساخت‌های سلامت کشور حتی در زیر شدیدترین حملات، با فداکاری متخصصان خود قادر به بازسازی و ادامه خدمت‌رسانی به ملت است.
محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهور در پی تجاوز دشمن به برخی واحدهای تولیددارو تاکید کرد که ذخایر استراتژیک دارو در وضعیت مطلوب است و جای هیچ نگرانی نیست. دستورات قاطع برای واردات فوری و پایداری بازار دارو صادر شد.
معاون اول رئیس جمهور به ملت شریف ایران اطمینان داد که ذخایر استراتژیک در وضعیت «مطلوب» است و جای هیچ نگرانی نیست؛ دستورات قاطع برای واردات فوری و پایداری بازار دارو صادر شد.