گروه اقتصادی - جنگ تحمیلی سوم که با شهادت رهبر انقلاب اسلامی، جمعی از فرماندهان نظامی و کشتار ۱۶۸ کودک در مدرسه شجره میناب از سوی ائتلاف دشمن آمریکایی - صهیونیستی در نهم اسفندماه آغاز شد، برای بخش انرژی کشور نیز خسارت هایی به دنبال داشت؛ هدف گرفتن دو قطب انرژی ایران در عسلویه و ماهشهر و همچنین حمله به منطقه نفتی لاوان آن هم چند ساعت پس از اعلام آتش بسی، عمق راهبرد دشمن در تخریب زیرساخت های حیاتی صنعت و تولید کشور را نشان داد هرچند نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران این جسارت ها را بی پاسخ نگذاشتند و زیرساخت های انرژی مرتبط با دشمن را در منطقه هدف قرار دادند.
هرچند میزان خسارت وارده به واحدهای انرژی به طور رسمی اعلام نشده است اما با گذشت بیش از یک ماه از آغاز آتش بس، اسماعیل سقاب اصفهانی رئیس سازمان بهینه‌سازی انرژی به تازگی در این باره گفته است: برخلاف برخی روایت‌ها، نه همه پالایشگاه‌ها از کار افتاده‌اند و نه می‌توان گفت آسیب‌ها ناچیز بوده؛ واقعیت این است که بخشی از شبکه گاز و سوخت کشور آسیب دیده و جبران آن نیازمند زمان و منابع مالی قابل توجه است که بازگشت برخی ظرفیت‌های آسیب‌دیده بین ۱۸ ماه تا ۲ سال زمان می‌برد و مستلزم تأمین تجهیزات تخصصی، انجام تست‌های ایمنی و صرف هزینه‌های سنگین است؛ در عین حال، دستگاه‌های مسئول از نخستین روزها با تمام توان در حال بازگرداندن ظرفیت‌ها هستند.
درباره توانمندی و تاب آوری صنعت نفت و انرژی ایران و تحلیل شرایط موجود، میثم جعفرزاده از فعالان و مدیران صنعت نفت و گاز در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی ایرنا معتقد است: صنعت نفت و گاز ایران در یکی از دشوارترین محیط‌های سرمایه‌گذاری جهان فعالیت می‌کند؛ محیطی که هم‌زمان تحت تأثیر تحریم‌های مالی و فناوری، محدودیت‌های دسترسی به سرمایه‌های بین‌المللی و همچنین تنش‌های ژئوپلیتیکی در منطقه حساس خلیج فارس قرار دارد. با این حال، این صنعت با تکیه بر توان داخلی و توسعه ظرفیت‌های مهندسی بومی توانسته مسیر توسعه خود را حفظ کند و حتی در برخی حوزه‌ها به دستاوردهای قابل توجهی دست یابد.
وی با بیان اینکه صنعت انرژی ایران در سال‌های اخیر تحت تأثیر سه متغیر اصلی قرار داشته است، افزود: فشارهای بین‌المللی در حوزه مالی و فناوری، افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و نوسانات مستمر در بازار جهانی انرژی از مهم‌ترین عواملی هستند که بر روند توسعه این صنعت اثر گذاشته‌اند.
به گفته جعفرزاده، مدیریت هوشمندانه این شرایط باعث شده است که صنعت نفت و گاز کشور با اتکا به توان مهندسی داخلی و حضور فعال شرکت‌های ایرانی و دانش‌بنیان، مسیر توسعه زیرساختی خود را ادامه دهد.
خلیج فارس و پارادوکس ریسک و امنیت
این مدیر صنعت نفت و گاز با اشاره به اهمیت راهبردی منطقه خلیج فارس در معادلات انرژی جهان اظهار داشت: خلیج فارس یکی از مهم‌ترین کانون‌های تأمین انرژی در جهان به شمار می‌رود و حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت از تنگه هرمز عبور می‌کند. از این رو هرگونه تنش یا نااطمینانی در این منطقه می‌تواند به سرعت بر بازارهای جهانی انرژی اثر گذاشته و هزینه‌های ناشی از ریسک را افزایش دهد.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، کشورهایی که بتوانند تولید پایدار انرژی و امنیت انتقال آن را تضمین کنند، جایگاه مهم‌تری در معادلات انرژی جهانی خواهند داشت. هرچند ریسک‌های منطقه‌ای ممکن است در کوتاه‌مدت موجب احتیاط سرمایه‌گذاران شود، اما در بلندمدت اهمیت تولیدکنندگان بزرگ انرژی برای ثبات اقتصاد جهانی افزایش خواهد یافت.
جعفرزاده با تأکید بر نقش بومی‌سازی در افزایش تاب‌آوری صنعت نفت و گاز کشور خاطرنشان کرد: طی سال‌های گذشته بخش قابل توجهی از فعالیت‌های تخصصی این صنعت از جمله عملیات حفاری، توسعه میادین، احداث خطوط انتقال و ساخت تجهیزات پالایشگاهی توسط متخصصان و شرکت‌های داخلی انجام شده است. این روند باعث شده زنجیره تأمین داخلی تقویت شود و وابستگی به تجهیزات و خدمات خارجی کاهش یابد.
اولویت‌های عملیاتی؛ میادین مشترک و زنجیره ارزش
وی میدان گازی پارس جنوبی را یکی از مهم‌ترین نمونه‌های موفق بومی‌سازی در صنعت انرژی کشور دانست و یادآور شد: توسعه این میدان عظیم در شرایط محدودیت‌های بین‌المللی و با تکیه بر توان شرکت‌های مهندسی و سازندگان داخلی انجام شد و تجربه‌ای ارزشمند در مدیریت پروژه‌های بزرگ انرژی به شمار می‌رود.
مدیرعامل گروه توسعه انرژی، نفت و گاز لاوان به ضرورت توجه جدی به توسعه میادین مشترک اشاره کرد و گفت: در میادین مشترک، زمان عامل بسیار مهمی است و هرگونه تأخیر در توسعه این میادین می‌تواند به کاهش سهم ایران از منابع مشترک منجر شود. از این رو لازم است با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و مدیریت دقیق مخازن، روند توسعه این میادین با سرعت بیشتری دنبال شود.
وی همچنین بر ضرورت توسعه صنایع پایین‌دستی در صنعت نفت و گاز تأکید کرد و افزود: حرکت به سمت توسعه پالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی و کاهش وابستگی به صادرات نفت خام، یکی از مهم‌ترین راهبردهای اقتصادی کشور محسوب می‌شود. توسعه زنجیره ارزش در صنایع پایین‌دستی می‌تواند علاوه بر افزایش ارزش افزوده، زمینه ایجاد اشتغال و تنوع‌بخشی به صادرات انرژی را فراهم کند.
جعفرزاده به موضوع تأمین مالی پروژه‌های بزرگ انرژی اشاره کرد و گفت: با توجه به محدودیت‌های ناشی از تحریم در جذب سرمایه خارجی، استفاده از ظرفیت‌های بازار سرمایه داخلی اهمیت بیشتری یافته است. در این زمینه ابزارهایی مانند صندوق‌های پروژه، انتشار اوراق تخصصی در حوزه انرژی و همچنین مدل‌های مشارکت عمومی و خصوصی می‌تواند نقش مهمی در تأمین مالی پروژه‌های بزرگ صنعت نفت و گاز ایفا کند.
وی با اشاره به چشم‌انداز آینده صنعت انرژی ایران تصریح کرد: اگرچه تحریم‌ها چالش‌های متعددی برای این صنعت ایجاد کرده‌اند، اما در عین حال موجب افزایش تجربه و توانمندی داخلی در مدیریت شرایط پیچیده شده‌اند. در دنیای امروز، قدرت کشورها در حوزه انرژی فقط به میزان ذخایر نفت و گاز محدود نمی‌شود، بلکه توانایی مدیریت ریسک، توسعه فناوری‌های بومی و تبدیل چالش‌ها به فرصت‌های اقتصادی نیز از عوامل تعیین‌کننده در جایگاه کشورها در بازار جهانی انرژی به شمار می‌رود.
به گفته این مدیر نفتی، ایران با تقویت بنیه دانش‌بنیان خود و استفاده از موقعیت منحصربه‌فرد جغرافیایی، می‌تواند جایگاه خود را نه تنها به عنوان یک صادرکننده، بلکه به عنوان یک قطب راهبردی و پایدار انرژی در قلب خلیج فارس تثبیت کند.