به گزارش روز چهارشنبه گروه علمی ایرنا از مرکز ارتباطات و اطلاع‌رسانی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، افزایش جمعیت انسانی، توسعه سکونتگاه‌ها و گسترش فعالیت‌های اقتصادی در مجاورت زیستگاه‌های طبیعی، طی سال‌های اخیر تعارض میان انسان و حیات‌وحش، به‌ویژه گوشتخواران بزرگ‌جثه را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی و مدیریتی در جهان و ایران تبدیل کرده است؛ مسئله‌ای که علاوه بر تهدید تنوع زیستی، پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و امنیتی گسترده‌ای نیز برای جوامع محلی به همراه دارد.
در همین راستا، زهرا ابراهیمی‌منفرد، فارغ‌التحصیل دکتری دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، با راهنمایی سیدحامد میرکریمی، در رساله‌ای با عنوان «سنجش اثربخشی مناطق تحت حفاظت در ارتباط با تعارض انسان و گوشتخواران بزرگ‌جثه با رویکرد اقتصادی ـ اجتماعی (منطقه مورد مطالعه: پارک ملی گلستان)» به بررسی علمی، چندبعدی و فناورمحور این چالش پرداخته است.
این پژوهش با تمرکز بر پارک ملی گلستان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های زیستی کشور، تلاش می‌کند اثربخشی مناطق حفاظت‌شده را در کاهش تعارضات میان جوامع انسانی و گونه‌های شاخص گوشتخوار ارزیابی و راهکارهایی عملیاتی برای دستیابی به همزیستی پایدار ارائه کند.
ابراهیمی‌منفرد با اشاره به روند رو به افزایش برخوردهای میان انسان و حیات‌وحش گفت: با توسعه قلمرو انسانی و کاهش فاصله میان سکونتگاه‌ها و زیستگاه‌های طبیعی، اشتراک فضا و منابع میان انسان و گوشتخواران بزرگ‌جثه افزایش یافته و این موضوع به شکل‌گیری تعارضات گسترده منجر شده است. مدیریت نوین مناطق حفاظت‌شده نیازمند رویکردی فراتر از حفاظت صرف زیست‌محیطی است و باید ابعاد انسانی، اجتماعی و اقتصادی مسئله را نیز در نظر بگیرد.
وی افزود: در این پژوهش تلاش شده است تا با شناسایی چالش‌های تجربه‌شده توسط ذی‌نفعان محلی، تحلیل نوع مواجهه جوامع با گونه‌های گوشتخوار، بررسی نگرش‌ها و روابط اجتماعی و همچنین ارزیابی اقدامات انجام‌شده برای کاهش منازعات، تصویری جامع از سازوکار شکل‌گیری تعارضات و مسیرهای مدیریت آن ترسیم شود.
این پژوهشگر هدف اصلی تحقیق را سنجش میزان اثربخشی پارک ملی گلستان در ارتقای همزیستی انسان و گوشتخواران بزرگ‌جثه عنوان کرد و گفت: ارائه راهکارهای مبتنی بر تحلیل‌های اجتماعی و اقتصادی، می‌تواند به طراحی سیاست‌های حفاظتی کارآمدتر و افزایش مشارکت جوامع محلی در حفاظت از تنوع زیستی منجر شود.
به گفته وی، یکی از وجوه تمایز این پژوهش با مطالعات پیشین، بهره‌گیری از رویکرد تحلیل شبکه اجتماعی در کنار ارزیابی‌های اقتصادی و اجتماعی است؛ رویکردی که امکان بررسی دقیق تعاملات میان ذی‌نفعان، میزان همکاری، تعارض منافع و سطح تحمل جوامع محلی در برابر حضور گونه‌های گوشتخوار را فراهم می‌کند.
ابراهیمی‌منفرد تأکید کرد: بسیاری از مطالعات گذشته عمدتاً بر جنبه‌های بوم‌شناختی، اقلیمی یا مکانی تعارض انسان و حیات‌وحش تمرکز داشته‌اند، در حالی که عوامل انسانی و نگرشی، از جمله باورها، سطح پذیرش اجتماعی و میزان تحمل جوامع محلی، نقشی تعیین‌کننده در تداوم یا کاهش تعارضات ایفا می‌کنند.
وی افزود: شناخت دقیق این مؤلفه‌های انسانی و اجتماعی می‌تواند به اندازه اقدامات حفاظتی فیزیکی و محیط‌زیستی در کاهش تعارضات و افزایش موفقیت برنامه‌های حفاظتی مؤثر باشد.
این محقق با اشاره به ظرفیت‌های کاربردی نتایج این پژوهش اظهار کرد: یافته‌های تحقیق می‌تواند مبنایی برای تدوین مدل‌های نوین سیاست‌گذاری حفاظتی قرار گیرد؛ مدل‌هایی که ضمن حفاظت از گونه‌های ارزشمند گوشتخوار در پارک ملی گلستان، زمینه مشارکت فعال جوامع محلی، کاهش تنش‌ها و توسعه همزیستی پایدار میان انسان و حیات‌وحش را فراهم می‌آورد.
وی همچنین خاطرنشان کرد: استفاده از ابزار تحلیل شبکه اجتماعی برای شناسایی روابط میان ذی‌نفعان و بررسی عوامل بروز تعارض، امکان طراحی راهبردهای مؤثرتر در مدیریت مناطق حفاظت‌شده را فراهم می‌کند و می‌تواند به تقویت همبستگی اجتماعی و ارتقای تعامل میان جوامع انسانی و حیات‌وحش منجر شود.
بر اساس این گزارش، توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و بهره‌گیری از رویکردهای فناورانه و داده‌محور در حوزه محیط‌زیست، از جمله محورهای مورد توجه زیست‌بوم علم، فناوری و نوآوری کشور به شمار می‌رود و می‌تواند نقش مهمی در ارتقای حکمرانی محیط‌زیستی، حفاظت از تنوع زیستی و تحقق توسعه پایدار ایفا کند.