بر اساس آمارهای رسمی، اکنون ۲۱ موزه فعال در خوزستان فعالیت میکنند؛ مجموعهای متنوع که هم میراث باستانشناسی و هم فرهنگ معاصر و رویدادهای مهم تاریخی را روایت میکند.
از میان این ۲۱ موزه، هشت موزه وابسته به وزارت میراثفرهنگی هستند. این موزهها ستونهای اصلی معرفی تاریخ و تمدن خوزستان محسوب میشوند و بخش مهمی از یافتههای کاوشهای باستانشناسی بزرگترین محوطههای تاریخی کشور را در خود جای دادهاند.
موزه باستان شناسی شوش
نخستین و شاید شناختهشدهترین این مراکز، موزه باستانشناسی شوش است؛ موزهای که با پشتوانه یکی از مهمترین محوطههای باستانی جهان، بازدیدکنندگان را با آثار عیلامی، هخامنشی و دورههای متاخر آشنا میکند.
کاوش های باستان شناسی در شوش با کشف حجم عظیمی از آثار و اشیاء فرهنگی همراه بودکه باعث ساخت این موزه در سال ۱۳۴۵ شد و اشیاء به نمایش درآمده در آن اشیاء به دست آمده از حفاری های منطقه است که از این نظر یکی از معروفترین موزه های نگهداری اشیاء باستانی است.
آثار به نمایش درآمده مربوط به دورههای پیش از تاریخ تا قرن ششم هجری قمری است و این آثارعبارتند از مجسمه ها و سرستون های سر مسجد و بردنشانده مسجدسلیمان و آپادانای شوش، تابلوهای سفالی و سنگی و خمرهای سفالی، مجسمه های خدایان، تزیینات دیواری سفالی و خط نوشته های عیلامی، اکدی، پارسی باستان، آرامی، سریانی و پهلوی میانه، گوی های سفالی، گل میخ های تزئینی و غیره که در موزه شوش نگهداری می شوند.
از دیدنیترین اشیاء این موزه، بخشی از کاخ آپادانا است که در دوره داریوش هخامنشی ساخته شده بود و تنها تفاوت این کاخ با تخت جمشید وجود سنگ نگارههای رنگین در کاخ آپادانا بوده است.
سنگ نگارههای لعابدار و رنگینی که در دیوار کاخ آپادانا بوده و اصل آن در موزههای خارجی نگهداری میشود، به شکل بازسازی شده در این موزه به نمایش در آمده است.
در این باغ موزه آثار و اشیای تاریخی زیادی از دورههای هخامنش و دورههای تاریخی گذشته که در این شهرستان و خوزستان زندگی میکردند اعم از ابزارهای کشاورزی، زینتی، مجسمهها و ظروف که اغلب از سنگ ساخته شدهاند نگهداری میشود و تونل زمانی از سیر تکامل زندگی ۶ هزار ساله بشر را به نمایش در آورده است.
موزه باستان شناسی هفت تپه
در ادامه این مجموعه، موزه باستانشناسی هفتتپه قرار دارد که آینهای از کاوشهای چند دهه اخیر در محوطه باستانی هفتتپه و آرامگاه سلطنتی عیلامیان است این موزه به دلیل قرار گرفتن در کنار محوطه تاریخی، ظرفیت بینظیری در معرفی دستاوردهای علمی باستانشناسی دارد.
این موزه که در محوطه باستانی هفت تپه، در نزدیکی شوش قرار دارد از موزهها و جاهای دیدنی شوش به شمار میآید و مجموعه این موزه اشیایی را دربرمیگیرد که در منطقه هفت تپه کشف شدهاند.
موزه هفت تپه در سال ۱۳۳۹ توسط عزت الله نگهبان ساخت آن آغاز و در سال ۱۳۵۲ به پایان رسید. ساختمان آن با الهام از سبک معماری بومی، متناسب با شرایط اقلیمی و با برداشتی از سبک معماری ایلامی آن دوران ساخته شده، تا محلی برای نمایش آثار بدست آمده از کاوش ها برای عموم مردم، بازدیدکنندگان و علاقه مندان باشد.
نمایشگاه موزه شامل ۲ بخش است که در بخش نخست پوسترهای مربوط به فعالیتهای پایگاه چغازنبیل و هفت تپه نمایش داده شده و بخش دوم به اشیاء بدست آمده از حفاریهای دکتر نگهبان و حفاریهای انجام شده اخیر در محوطههای هفت تپه اختصاص دارد.
این اشیاء از نظر تاریخی مربوط به اواسط هزاره دوم ق. م بوده و نمونهای از آنها شامل اشیاء سفالی (تابوتهای سفالی، خمره سفالین، گور خمره، کوزه، تنگ های سفالی با کف دکمهای)، پیکرکها و مجسمهها (مجسمه نوازندگان، الهه باروری)، اشیاء فلزی (پیکانهای مفرغی، اسکنه و مغار مفرغی، دکمههای مفرغی)، اشیاء سنگی (تیغههای سنگی، هاون، پاشنه سنگی در) گل میخ لعابدار، آجرنوشته ها و گل نوشتهها (مربوط به چغازنبیل و هفت تپه)، ماکتهای مربوط به محوطه تاریخی چغازنبیل و غیره است.
این موزه به واسطه نزدیکی به محوطه تاریخی هفت تپه و چغازنبیل به عنوان یک اتاق برای معرفی داشتههای چغازنبیل و هفت تپه اقدام میکند و پژوهشگران از مراکز علمی بین المللی و ملی و محلی به موزه میآید.
سه اثر از آثار موزه هفت تپه در فهرست آثار ملی منقول کشور به ثبت رسیدند که شامل مجسمه شیر عقاب، ظرف سفالی با چهره انسان و لوح گلی است.
موزه آبادان
موزه آبادان نیز از دیگر مراکز وابسته است؛ موزهای که علاوه بر آثار باستانی، بخشهایی جذاب از تاریخ اجتماعی و فرهنگی منطقه را به نمایش میگذارد. شهر آبادان در دورههای مختلف بهویژه عصر نفت نقش مهمی در شکلگیری هویت معاصر ایران داشته و این ظرفیت در ساختار موزهای شهر بازتاب یافته است.
از ویژگی های موزه آبادان می توان به ساختمان گنبدی شکل آن اشاره کرد که از مقبره دانیال نبی در شوش الهام گرفته شده و ارتفاع گنبد ۲۲.۵ متر است؛ موزه آبادان در یک طبقه و دارای یک تالار اصلی و ۲ تالار جنبی است.
تالار اصلی، محل نمایش آثار دائمی موزه از جمله آثار بدست آمده از شوش و آثار دوره صفوی و قاجاری است و در بخش دیگری از موزه آثار مردم شناسی و پوشاک سنتی مردم خوزستان به نمایش گذاشته شده است.
این موزه که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است در محله بوآرده شمالی در ضلع جنوبغربی دانشکده نفت آبادان و با وسعت تقریبی یکهزار و ۸۰۰ مترمربع در سال ۱۳۴۰ به بهرهبرداری رسید و در دوران دفاعمقدس تعطیل و دوباره از پنجم مهرماه ۱۳۸۲ در سالروز شکست حصر آبادان بازگشایی شد.
موزه باستان شناسی ایذه
در شرق استان، موزه باستانشناسی ایذه قرار دارد؛ منطقهای که با صخرهنگارهها و نقشبرجستههای خود شهرت جهانی دارد. این موزه بخشی از میراث ارزشمند منطقه بختیاری و آثار مربوط به تمدنهای باستانی کوهستانهای زاگرس را در خود جای داده است.
موزه ایذه همچنین بزرگترین موزه جنوب غرب ازلحاظ تعداد اشیاء، مساحت و تنوع آثار است که متشکل از هفت تالار تخصصی، بیش از ۵۰۰ شی و تصویر باستان شناسی از ادوار مختلف تاریخی تا عصر معاصر است.
این موزه با مساحت سه هزار و ۷۰۰ مترمربع و در فضای نمایشی یکهزار متر مربع، در یک طبقه ساخته شده است و جزو بزرگترین موزههای تخصصی کشور از لحاظ باستانشناسی به شمار میرود.
آثار به نمایش درآمده در موزه باستان شناسی ایذه شامل ادوات سنگی متعلق به ۵۰ هزار سال پیش از دوره پارینه سنگی تا آثار دوره قاجاریه است.
سفالهای منقوش، مهرههای سنگی، سردوک های سفالی و ادوات شاخص دوره آغاز روستا نشینی و یافتههایی همچون آجر نوشتههای عیلامی، پیکرکهای ایزدان و ایزدبانوان عیلامی، ساختههای فلزی همچون شمشیر، نیزه، انواع سکهها از دوره تاریخی در این موزه قابل مشاهده است.
اتاق تدفین و اتاق الیمایی شناسی با یافتههایی از منطقه شمی از دیگر اجزای تماشایی این موزه است که شرایط مطلوبی را از نظر بصری برای بازدیدکننده فراهم می کند.
موزه مردم شناسی کرناسیون زفول
از سوی دیگر، موزه مردمشناسی حمام کرناسیون دزفول با تبدیل یک حمام تاریخی به فضای نمایش، نمونهای ارزشمند از احیای بناهای سنتی و تبدیل آنها به کارکردهای فرهنگی است. این موزه روایتگر سبک زندگی و سنتهای مردم دزفول در دورههای مختلف است.
حمام کرناسیون از بناهای اواخر دوران زندیه و اوایل قاجاریه است و مرمت آن از سال ۸۲ آغاز شد و در سال ۱۳۸۵ به موزه مردم شناسی تبدیل شد.
در این موزه، انواع آداب و رسوم و مشاغل سنتی دزفول به نمایش گذاشته شده و در قسمت گرمخانه، آثار فلزی دیدنی و دست نوشته هایی از شخصیت های دزفول، در معرض دید بازدیدکنندگان است.
موزه از بخشهای مختلفی تشکیل شده و ویژگی های فرهنگی و مردم شناختی مردم دزفول به نحو زیبایی به نمایش گذاشته است همچنین ورودی موزه شامل نمایش یک حمام قدیمی و مشاغل وابسته به آن مانند جاجیم بافی، نمدبافی، خراطی، آهنگری و مسگری و نیز نمایش یک خانه قدیمی در دزفول است.
کشاورزی سنتی دزفول را در ورودی گرم خانه حمام به نمایش گذاشته شده است، در بخشهایی میانی گرمخانه نسخههای خطی، اسناد و مدارک مالی واشیاء و زیورآلات در معرض دید قرار دارد و در انتهای گرمخانه نیز مراسم سنتی عروسی دزفول به مخاطبان ارایه میشود.
موزه سنگنگارههای دوران اسلامی شوشتر
در شوشتر نیز موزه سنگنگارههای دوران اسلامی قرار دارد؛ مکانی که مجموعهای از سنگقبرها، کتیبهها و آثار حجاریشده دوره اسلامی را در قالبی موزهای در معرض بازدید قرار میدهد.
این موزه که در قلعه سلاسل شوشتر واقع شده و محور اصلی آثار، سنگ هایی است که از دوران اوایل دوره اسلامی تا معاصر در این شهر با خطوط نسخ کوفی، ثلث و نستعلیق باقی مانده است.
موزه مسجدسلیمان و موزه رامهرمز نیز دیگر مراکز وابسته هستند که به معرفی تاریخ نفت، باستانشناسی و فرهنگ بومی منطقه میپردازند.
در کنار این مراکز، ۱۱ موزه غیروابسته نیز نقش مهمی در تکمیل منظومه فرهنگی استان دارند. بخش مهمی از این موزهها در آبادان و خرمشهر قرار دارند؛ شهرهایی که خاطره جنگ تحمیلی و مقاومت مردم در آنها به یک میراث ملی تبدیل شده است.
در این میان موزه بنزینخانه آبادان یکی از خاصترین موزههای صنعتی کشور است که تاریخ ورود سوخت فسیلی و ساختارهای اولیه صنعت نفت را نمایش میدهد. همچنین موزه کارآموزان آبادان و باغموزه دفاع مقدس آبادان هر یک بخشهایی از هویت صنعتی و نظامی این شهر را روایت میکنند.
در خرمشهر، موزه جنگ و موزه بیمارستان شهید مخبری بهعنوان دو مرکز شاخص، روایتهای انسانی و مستند از روزهای مقاومت را پیش روی بازدیدکنندگان قرار میدهند. این موزهها مهمترین منابع زنده برای شناخت ادبیات مقاومت در جنوب کشور هستند.
در بخش علمی و آموزشی، موزه علم و طبیعت دانشگاه شهید چمران اهواز نیز جایگاهی ویژه دارد. این موزه با نمایش نمونههای جانوری، گیاهی و زمینشناسی، نقش موثری در آگاهیبخشی و آموزش دانشجویان و علاقهمندان علوم طبیعی ایفا میکند.
خوزستان علاوه بر موزههای دولتی و عمومی، دارای ۲ موزه خصوصی نیز هست. موزه پزشکی دکتر کلانتر در رامهرمز نمونهای از سرمایهگذاریهای فردی در حوزه فرهنگ است که اسناد، ابزارهای پزشکی و مجموعهای از میراث درمانی این منطقه را نگهداری میکند. همچنین موزه تارمه در کاروانسرای افضل که به همت آقای نژاد فتحی ایجاد شده، یکی از موزههای متفاوت استان در زمینه صنایعدستی و میراث بومی است.
افزون بر اینها، پروژه مهم موزه منطقهای خوزستان نیز اکنون با ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی در حال تکمیل است. این موزه پس از بهرهبرداری میتواند به یکی از مهمترین مراکز فرهنگی جنوب غرب کشور تبدیل شود؛ مرکزی که به دلیل تنوع آثار و ظرفیتهای پژوهشی، قابلیت تبدیل شدن به یک پایگاه منطقهای برای نمایش میراث چند هزار ساله خوزستان را دارد. بااینحال، تکمیل این پروژه نیازمند تامین اعتبار و حمایتهای بیشتر است.
کارشناسان معتقدند تکمیل زنجیره موزهای خوزستان و تقویت زیرساختهای موزهداری، نه تنها ظرفیت گردشگری استان را ارتقا میدهد بلکه به حفظ هویت فرهنگی و معرفی شایسته میراث تاریخی ایران کمک خواهد کرد. تنوع موضوعی موزههای استان، از باستانشناسی تا دفاع مقدس، از مردمشناسی تا طبیعت، خوزستان را به یکی از قطبهای فرهنگی کشور تبدیل کرده است.
در مجموع، امروز موزهها در سراسر استان خوزستان نقش کلیدی در روایت تاریخ و بازنمایی فرهنگ این سرزمین دارند. حضور ۲۱ موزه فعال و آغاز پروژههای جدید نشان میدهد که این استان بیش از هر زمان دیگر در مسیر توسعه فرهنگی قرار گرفته و میتواند در آینده نزدیک جایگاه ملی و منطقهای خود را تقویت کند.
حافظه جمعی یک ملت
موزهها تنها محل نگهداری اشیا نیستند؛ بلکه حافظه جمعی یک ملتاند. در خوزستان، این حافظه جمعی با خاک، تاریخ، جنگ، صنعت، رودخانه، نخل، تمدن و زندگی روزمره مردم درهم تنیده شده است. هر شیء موزهای در این استان، روایتگر بخشی از مسیر طولانی انسان در این سرزمین است.
موزهها همچنین نقشی اساسی در آموزش و آگاهیبخشی دارند. آشنایی نسل جوان با گذشته، نه از طریق کتابهای خشک و رسمی، بلکه از رهگذر لمس تاریخ در فضای موزه، اثری ماندگارتر بر ذهن و دل آنان میگذارد. به همین دلیل، توسعه و تقویت موزهها در خوزستان میتواند به ارتقای فرهنگ عمومی و تقویت حس تعلق به میراث تاریخی کمک کند.
روز موزه و میراث فرهنگی یادآور این حقیقت است که گذشته، اگر درست دیده و حفظ شود، میتواند چراغ راه آینده باشد. در خوزستان، این گذشته در موزهها زنده است؛ در ویترین موزهها، اسناد، اشیا، تصاویر و روایتهایی که هر یک بخشی از داستان بزرگ این سرزمین را بازگو میکنند.
بیتردید پاسداشت موزهها، پاسداشت هویت است. اگر امروز از موزههای خوزستان سخن میگوییم، در حقیقت از حافظه تاریخی مردمی سخن میگوییم که قرنها در این سرزمین زیستهاند، ساختهاند، رنج کشیدهاند و میراثی ماندگار برای آیندگان برجای گذاشتهاند.
و چه نیکوست که در روز موزه و میراث فرهنگی، بار دیگر به یاد بیاوریم که این گنجینهها تنها متعلق به گذشته نیستند، بلکه سرمایهای برای امروز و آیندهاند؛ سرمایهای که حفظ، معرفی و پاسداری از آن، وظیفه همه ماست.