گروه جامعه ایرنا -هر روز بی‌آنکه بیندیشیم، چیزهایی را دور می‌اندازیم که روزی برای به دست آوردنشان هزینه، زمان و منابع ارزشمند طبیعت صرف شده است. کیسه‌ای که در گوشه خیابان رها می‌شود، بطری‌ که به سطل نامناسب انداخته می‌شود و تکه‌ای نان که بی‌تفاوت دور ریخته می‌شود، تنها یک زباله نیست، هر کدام داستانی از هدررفت منابع، انرژی و فرصت‌های از دست رفته را در خود نهفته دارند.
پسماندها آینه‌ای از سبک زندگی ما هستند، آنچه امروز دور می‌ریزیم، فردا می‌تواند به تهدیدی برای خاک، آب، هوا و سلامت نسل‌های آینده تبدیل شود، در حالی که زمین با سخاوت منابع خود را در اختیار ما قرار داده است، مسئولیت ما نیز حفظ و استفاده درست از این نعمت‌ها است، توجه به مدیریت پسماند تنها یک وظیفه زیست‌محیطی نیست، بلکه نشانه‌ای از احترام به طبیعت، جامعه و آینده فرزندانمان است، از این رو، تغییر نگاه به پسماند و تبدیل آن از یک مشکل به یک فرصت، گامی ارزشمند در مسیر ساختن جهانی پاک‌تر و پایدارتر خواهد بود.
به عبارتی در دنیای امروز افزایش جمعیت، رشد مصرف‌گرایی و محدود بودن منابع طبیعی، ضرورت تغییر نگرش نسبت به تولید و مصرف را بیش از پیش آشکار کرده است، در الگوی سنتی اقتصاد، مواد اولیه استخراج شده، به کالا تبدیل و پس از مصرف به زباله تبدیل می‌ شوند، این روند نه‌تنها موجب هدررفت منابع ارزشمند می‌شود، بلکه چالش‌های زیست‌محیطی گسترده‌ای را نیز به همراه دارد. در مقابل، اقتصاد چرخشی رویکردی نوین ارائه می‌دهد که در آن زباله به‌ عنوان پایان چرخه حیات یک محصول تلقی نمی‌شود، بلکه به‌ عنوان منبعی ارزشمند برای تولید مجدد و ایجاد ارزش اقتصادی در نظر گرفته می‌شود.

بنابراین با توجه به اهمیت موضوع امروز پنجمین روز از هفته ملی محیط زیست ( ۱۶ تا ۲۲ خرداد) به موضوع پسماند اختصاص یافته و شعار این روز زباله نیست، سرمایه است؛ اقتصاد چرخشی در عمل» نهضت ملی کاهش آلودگی پلاستیک، گسترش بازیافت و استقرار اقتصاد چرخشی تعیین شده است.
شعار زباله نیست، اقتصاد چرخشی است بیانگر این دیدگاه است که با طراحی هوشمندانه محصولات، استفاده مجدد از مواد، بازیافت و بازآفرینی منابع، می‌توان چرخه‌ای پایدار ایجاد کرد که ضمن حفظ محیط‌زیست، فرصت‌های اقتصادی جدیدی نیز فراهم آورد، اقتصاد چرخشی در عمل نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از پسماندها به‌عنوان سرمایه‌ای برای توسعه پایدار بهره برد و وابستگی به منابع محدود طبیعی را کاهش داد.
ابوعلی گلزاری عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست در این باره به خبرنگار ایرنا گفت: در جهانی که منابع طبیعی هر روز محدودتر، هزینه استخراج مواد اولیه سنگین‌تر و فشارهای محیط‌زیستی گسترده‌تر می‌شود، کشورها به این جمع‌بندی رسیده‌اند که بخش مهمی از ثروت ملی نه در معادن زیرزمین، بلکه در جریان عظیم موادی نهفته است که هر روز به نام زباله از چرخه اقتصاد خارج می‌شوند.
وی افزود: ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست، میلیون‌ها تن پسماند شهری، صنعتی، کشاورزی، ساختمانی و پلاستیکی که سالانه در کشور تولید می‌شود، می‌تواند به‌ جای تبدیل شدن به منبع آلودگی، به خوراک صنایع بازیافت، تولید انرژی، صنایع شیمیایی، صنایع پایین‌دستی و اشتغال سبز تبدیل شود.
وی ادامه داد: با این حال، مدیریت پسماند در ایران همچنان با چالش‌های ساختاری جدی روبه‌رو است. رشد شهرنشینی، تغییر الگوهای مصرف، توسعه نامتوازن زیرساخت‌ها و ضعف تفکیک از مبدأ موجب شده بخش قابل توجهی از پسماندهای کشور همچنان به سمت دفن، انباشت یا دفع غیراصولی حرکت کند، رویکردی که نه‌ تنها منابع ارزشمند را از چرخه اقتصاد خارج می‌کند، بلکه هزینه‌های محیط‌زیستی، اجتماعی و مالی سنگینی نیز به همراه دارد.
گلزاری تاکید کرد: البته مسئله فقط به پسماندهای خانگی محدود نیست، ایران با جریان‌های متنوعی از پسماندهای صنعتی، ویژه، الکترونیکی، کشاورزی و ساختمانی مواجه است، جریان‌هایی که هر کدام نیازمند سیاست‌گذاری، زیرساخت و بازار اختصاصی هستند، در این میان، پسماندهای ساختمانی و عمرانی یکی از بزرگ‌ترین اما کمتر دیده‌شده‌ترین جریان‌های مواد در کشور به شمار می‌روند جریانی که هنوز در بسیاری از موارد نه به‌عنوان منبع مواد ثانویه، بلکه صرفاً به‌ عنوان نخاله تلقی می‌شود.

وی اظهار کرد: اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که مدیریت پسماند را نه فقط در شرایط عادی، بلکه در شرایط بحران، بلایای طبیعی و شرایط اضطراری بررسی کنیم، تجربه جهانی نشان داده است که تخریب ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها می‌تواند در مدت کوتاهی میلیون‌ها تن نخاله ساختمانی ایجاد کند، نخاله‌هایی که اگر برای مدیریت آن‌ها برنامه‌ریزی نشده باشد، خود به یک بحران ثانویه تبدیل می‌شوند.
عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست افزود: مدیریت نخاله‌های ساختمانی در چنین شرایطی صرفاً موضوع پاکسازی شهری نیست بلکه بخشی از مدیریت بحران، بازسازی سریع، بازیابی مصالح، آزادسازی فضاهای شهری و کاهش هزینه‌های بازسازی محسوب می‌شود، توسعه سامانه‌های بازیافت مصالح ساختمانی، استفاده مجدد از بتن، فلزات، آسفالت و سایر اجزای قابل بازیافت، می‌تواند بخشی از تاب‌آوری اقتصادی و شهری کشور را نیز تقویت کند، کشوری که برای مدیریت پسماند در شرایط عادی برنامه نداشته باشد، در شرایط بحران نیز هزینه‌های چند برابری پرداخت خواهد کرد.
گلزاری تصریح کرد: اقتصاد چرخشی دیگر یک انتخاب لوکس یا صرفاً یک شعار زیست‌محیطی نیست، بلکه ضرورتی اقتصادی برای کشورهایی است که با محدودیت منابع، بحران آب، رشد مصرف و افزایش هزینه‌های تولید مواجه‌ هستند.
وی افزود: در مدل سنتی اقتصاد خطی، مواد اولیه استخراج، مصرف و در نهایت دور ریخته می‌شود، اما در اقتصاد چرخشی، مفهوم پایان مصرف عملاً معنا ندارد، هر پسماند از فلزات و ضایعات ساختمانی گرفته تا لاستیک، پلاستیک و پسماندهای صنعتی می‌تواند دوباره به چرخه تولید بازگردد، در میان همه این جریان‌ها، پلاستیک شاید متناقض‌ترین ماده عصر حاضر باشد، ماده‌ای که از یک سو به یکی از جدی‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی جهان تبدیل شده و از سوی دیگر، یکی از ارزشمندترین منابع بازگشت مواد به اقتصاد محسوب می‌شود.

عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: برآوردها نشان می‌دهد سالانه حدود چهار میلیون تن پسماند پلاستیکی در ایران تولید می‌شود، اما پرسش اصلی اینجاست؛ سرنوشت نهایی این حجم عظیم پلاستیک چیست؟
وی افزود: بخش قابل توجهی از این جریان یا دفن می‌شود، یا وارد طبیعت می‌شود و یا مسیر انتهایی آن به‌طور دقیق قابل ردیابی نیست، در این میان، بخشی از پلاستیک‌ها اساساً قابلیت بازیافت مکانیکی ندارند، پلاستیک‌های چندلایه، آلوده، ترکیبی یا کم‌ارزش اقتصادی که عملاً در انتهای زنجیره مدیریت پسماند باقی می‌مانند، اینجاست که نسل جدید فناوری‌های اقتصاد چرخشی وارد می‌شود، فناوری‌هایی که به‌جای دفن یا سوزاندن، این پسماندها را دوباره به خوراک صنعتی تبدیل می‌کنند.
وی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین این مسیرها، بازیافت شیمیایی و فناوری پیرولیز است، فرآیندی که طی آن پلاستیک‌های دشوار بازیافت در شرایط کنترل‌شده حرارتی به روغن پیرولیز، گازهای قابل استفاده و ترکیبات هیدروکربنی تبدیل می‌شوند، این محصولات پس از ارتقا و پالایش می‌توانند به‌ عنوان خوراک برخی واحدهای پالایشی، پتروشیمیایی و صنایع شیمیایی مورد استفاده قرار گیرند، به بیان ساده‌تر، بخشی از پلاستیک‌هایی که تاکنون مقصد نهایی آن‌ها دفنگاه‌ها یا طبیعت بود، اکنون در برخی کشورها دوباره به ابتدای زنجیره صنعت بازمی‌گردند.
گلزاری گفت: جهان نیز دقیقاً در همین مسیر حرکت می‌کند، بسیاری از شرکت‌ها و صنایع بزرگ، پسماند را دیگر نه یک هزینه، بلکه منبع جدید کربن، خوراک صنعتی و مزیت رقابتی می‌بینند، برخی مجتمع‌های صنعتی و پالایشی نیز به سمت استقرار واحدهای بازیافت شیمیایی در مجاورت زیرساخت‌های صنعتی حرکت کرده‌اند، مدلی که هزینه حمل، اتلاف مواد و انتشار آلاینده‌ها را کاهش می‌دهد.

وی تاکید کرد: این روند ارتباط مستقیمی با مفهوم مسئولیت توسعه‌ یافته تولید کننده دارد، رویکردی که بر اساس آن، مسئولیت تولیدکننده صرفاً به فروش محصول محدود نمی‌شود و مدیریت محصول در پایان عمر نیز بخشی از مسئولیت زنجیره تولید محسوب می‌شود، البته متخصصان تأکید می‌کنند بازیافت شیمیایی جایگزین کامل بازیافت مکانیکی نیست، این فناوری‌ها عمدتاً برای بخش غیربازیافت‌پذیر زنجیره تعریف می‌شوند، همان بخشی که تاکنون اغلب دفن، سوزانده یا رهاسازی می‌شد، موفقیت این فناوری‌ها نیز به کیفیت تفکیک، تأمین پایدار خوراک، مقیاس اقتصادی، زیرساخت مناسب و نظام نظارتی کارآمد وابسته است.
وی گفت: در ایران ظرفیت بزرگی در اقتصاد پسماند وجود دارد، ظرفیتی که هنوز بخش قابل توجهی از آن بلااستفاده مانده است، توسعه تفکیک از مبدأ، تقویت زیرساخت‌های بازیافت، توسعه بازار مواد ثانویه، حمایت از فناوری‌های نو و طراحی سازوکارهای اقتصادی می‌تواند اقتصاد پسماند را به یکی از پیشران‌های اشتغال سبز، توسعه صنعتی و امنیت منابع تبدیل کند.
عضو شورای راهبردی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: واقعیت این است که نگاه جهان به زباله تغییر کرده است، آنچه دیروز دورریز محسوب می‌شد، امروز خوراک صنعتی، ماده اولیه و حتی دارایی اقتصادی تلقی می‌شود، شاید مهم‌ترین پیام زباله نیست، سرمایه است همین باشد، آینده توسعه پایدار نه در استخراج بیشتر، بلکه در استفاده هوشمندانه‌تر از منابعی نهفته است که سال‌ها بی‌ارزش تصور می‌کردیم و شاید بزرگ‌ترین معدن خاموش ایران، نه در اعماق زمین، بلکه در همان پسماندهایی باشد که هر روز تولید، دفن و از چرخه اقتصاد خارج می‌کنیم.