سالهاست که دانشگاهها به عنوان مراکز علمی و پژوهشی، ظرفیتهای ارزشمندی در اختیار دارند که شامل استادان متخصص، پژوهشگران خلاق و دانشجویان مستعد میشود.
در مقابل، صنایع نیز با چالشها، نیازها و مسائل متعددی روبهرو هستند که برای حل آنها به دانش روز و ایدههای نوآورانه نیاز دارند که نقطه تلاقی، همان جایی است که میتواند مسیر پیشرفت را هموار کند.
ارتباط موثر صنعت و دانشگاه تنها به اجرای چند پروژه تحقیقاتی محدود نمیشود، این ارتباط زمانی معنا پیدا میکند که نیازهای واقعی صنعت به زبان پژوهش ترجمه شود و نتایج پژوهشها نیز بتواند به راهکارهای عملی و قابل اجرا تبدیل شود.
در چنین شرایطی، دانشگاه از فضای صرفا نظری فاصله میگیرد و به حل مسائل جامعه نزدیکتر میشود و صنعت نیز از اتکا به روشهای سنتی عبور کرده و به سمت نوآوری و رقابتپذیری حرکت میکند.
یکی از مهمترین دستاوردهای این تعامل، تربیت نیروی انسانی آماده ورود به بازار کار است، دانشجویی که در طول دوران تحصیل با محیطهای صنعتی، فرآیندهای تولید و چالشهای واقعی کسب وکار آشنا میشود، پس از فارغالتحصیلی فاصله کمتری با نیازهای بازار خواهد داشت؛ چنین نیرویی نه تنها دانش نظری دارد، بلکه توانایی بهکارگیری آن را نیز در عمل کسب کرده است.
از سوی دیگر، همکاری صنعت و دانشگاه میتواند زمینهساز شکلگیری فناوریهای جدید، توسعه شرکتهای دانشبنیان و خلق ایدههایی باشد که ارزش افزوده اقتصادی ایجاد میکنند. بسیاری از نوآوریهای بزرگ جهان حاصل تعامل پژوهشگران دانشگاهی با نیازهای واقعی صنایع بوده است؛ جایی که علم از صفحات کتاب فراتر رفته و به محصول، خدمت یا فناوری تبدیل شده است.
در دنیای امروز که رقابت میان کشورها بیش از هر زمان دیگری بر پایه دانش و فناوری شکل گرفته، فاصله میان دانشگاه و صنعت به معنای هدررفت فرصتهاست. هرچه این ۲نهاد به یکدیگر نزدیکتر شوند، امکان حل مسائل پیچیده، افزایش توان تولید و دستیابی به توسعه پایدار بیشتر خواهد شد.
دانشگاه و صنعت در حقیقت ۲ مسیر جداگانه نیستند؛ بلکه ۲ بخش از یک زنجیره هستند که هدف مشترک آنها ساختن آیندهای بهتر است. آیندهای که در آن علم، راهگشای تولید باشد و تولید، بستری برای شکوفایی علم.
در خوزستان نیز این پیوند طی سالهای اخیر با حضور فعال شرکتهای دانشبنیان، مراکز رشد و دانشگاههای بزرگ استان وارد مرحلهای تازه شده است به گونهای که هرجا دانش دانشگاهی با نیازهای واقعی صنعت گره خورده، نتایجی فراتر از تولید مقاله و پژوهش حاصل شده است.
از ایجاد هزاران فرصت شغلی برای نیروهای متخصص گرفته تا ارائه راهکارهای فناورانه برای حل چالشهای صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و کشاورزی.
با این حال، صاحبنظران معتقدند که این ارتباط هنوز تا رسیدن به یک همکاری نظاممند و پایدار فاصله دارد و نیازمند سازوکارهای منسجمتر برای تعریف و حل مشترک مسائل است که به بررسی آن میپردازیم.
وضعیت فعلی ارتباط صنعت و دانشگاه در کشور و خوزستان
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: امروز ارتباط صنعت و دانشگاه در کشور و از جمله خوزستان از مرحله آشنایی عبور کرده و وارد مرحله همکاری شده است، اما هنوز به مرحله مشارکت راهبردی نرسیده است.
مازیار چنگیزیان در گفتوگو با خبرنگار ایرنا بیان کرد: صنایع بیش از گذشته به ظرفیتهای علمی دانشگاهها توجه دارند و دانشگاهها نیز تلاش میکنند پژوهشهای خود را به سمت حل مسائل واقعی سوق دهند؛ با این حال، بخش قابل توجهی از این تعاملات هنوز به طرحهای موردی و کوتاهمدت محدود میشود و کمتر شاهد شکلگیری همکاریهای بلندمدت و نظاممند هستیم.
وی با اشاره به اینکه مهمترین چالش، کمبود دانش در دانشگاه یا کمبود مسئله در صنعت نیست افزود: از نظر ظرفیت علمی و نیازهای صنعتی از پتانسیل بالایی برخوردار هستیم و آنچه کمتر از حد انتظار توسعه یافته، سازوکار شناسایی، تعریف و پیگیری مشترک مسائل میان این ۲ بخش است.
چنگیزیان ادامه داد: با توجه به اینکه هر جا صنعت مسئله خود را بهصورت شفاف مطرح کرده و دانشگاه نیز با شناخت درست از نیازهای عملیاتی وارد میدان شده است، نتایج ارزشمندی حاصل شده است؛ بنابراین زیرساختهای ارتباط صنعت و دانشگاه نسبت به گذشته بهبود یافته، اما برای رسیدن به یک اکوسیستم نوآوری موثر و پایدار هنوز مسیر قابل توجهی پیش رو وجود دارد.
مهمترین مانع در تعامل موثر بین دانشگاه و صنعت
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز اظهار کرد: مهمترین مانع در تعامل موثر میان دانشگاه و صنعت، نبود یک نظام کارآمد برای تعریف و مدیریت مشترک مسائل است.
وی گفت: از یک سو، بسیاری از صنایع هنوز رویکردی پیشنگرانه به پژوهش و فناوری ندارند و معمولا زمانی به سراغ دانشگاه میآیند که یک مشکل فنی، تولیدی یا بهرهبرداری به مرحله بحرانی رسیده باشد، در چنین شرایطی انتظار میرود دانشگاه در کوتاهترین زمان ممکن راهحلی قطعی ارائه کند، در حالی که توسعه فناوری و حل مسائل پیچیده نیازمند زمان، مطالعه و آزمون است.
چنگیزیان تصریح کرد: از سوی دیگر، بخشی از جامعه دانشگاهی نیز آشنایی کافی با فضای واقعی صنعت، محدودیتهای اقتصادی، الزامات تولید و شرایط بهرهبرداری ندارد، بنابراین گاهی راهکارهایی پیشنهاد میشود که از نظر علمی ارزشمند هستند اما امکان پیادهسازی آنها در محیط صنعتی با چالشهایی همراه است.
میزان شناخت دانشگاهها از نیازهای واقعی صنعت
وی گفت: در سالهای اخیرارتباط دانشگاهها با صنایع مختلف افزایش یافته و بسیاری از اعضای هیات علمی و پژوهشگران از طریق پروژههای تحقیقاتی، مشاورههای تخصصی، بازدیدهای صنعتی و همکاریهای فناورانه شناخت مناسبی از نیازهای صنعت پیدا کردهاند.
چنگیزیان ادامه داد: با این حال، هنوز نمیتوان ادعا کرد که دانشگاه بهصورت کامل و نظاممند از همه نیازهای واقعی صنعت آگاهی دارد، بخشی از این موضوع به تنوع و پویایی مسائل صنعتی بازمیگردد.
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز افزود: نیازهای صنایع امروز با گذشته یکسان نیست و متناسب با تحولات فناوری، بهرهوری، انرژی، محیط زیست و الزامات رقابتی در حال تغییر است.
وی بیان کرد: از سوی دیگر، شناخت صنعت صرفا از طریق مطالعه گزارشها و مقالات حاصل نمیشود؛ این شناخت زمانی شکل میگیرد که دانشگاه بهطور مستمر درگیر مسائل واقعی واحدهای صنعتی باشد و اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و دانشجویان ارتباط نزدیکتری با محیطهای عملیاتی پیدا کنند.
چنگیزیان تاکید کرد: در همین راستا، برنامه فرصت مطالعاتی اعضای هیات علمی در صنعت یکی از ظرفیتهای ارزشمند کشور محسوب میشود.
سرفصلهای دانشگاهی تا چه اندازه با نیازهای روز صنعت هماهنگ است؟
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز اظهار کرد: سرفصلهای دانشگاهی در بسیاری از رشتههای مهندسی، به ویژه در حوزههای پایه، از نظر علمی و مفهومی همچنان از استحکام خوبی برخوردارند و نمیتوان گفت ارتباطی با صنعت ندارند.
وی تاکید کرد: مسئله اصلی در میزان بهروزرسانی، انعطافپذیری و نحوه پیوند این دانش با مسائل واقعی صنعت است.
چنگیزیان با اشاره به اینکه صنعت امروز با سرعت بالایی در حال تغییر است، توضیح داد: فناوریهای نو، تحول دیجیتال، الزامات بهرهوری انرژی، استانداردهای زیستمحیطی و رقابتپذیری جهانی، مسائل جدیدی را ایجاد کردهاند که بهطور طبیعی با سرعت بازنگری سرفصلهای دانشگاهی همزمان نیستند.
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز ادامه داد: از سوی دیگر، انتظار اینکه سرفصلها دقیقا منطبق با نیاز هر صنعت طراحی شوند نیز واقعبینانه نیست، زیرا دانشگاه وظیفه آموزش مبانی علمی را دارد؛ اما فاصلهای که امروز مشاهده میشود بیشتر در نحوه اتصال این مبانی به نیازهای واقعی صنعت است.
وی اضافه کرد: در همین راستا، در سطح سیاستگذاری آموزش عالی نیز رویکردهای جدیدی در حال شکلگیری است که بر اساس آن، بخشی از طراحی دروس و سرفصلها با مشارکت مستقیم صنعت انجام میشود.
چنگیزیان بیان کرد: در دانشگاه شهید چمران اهواز نیز با توجه به این نگاه، هماهنگیهای اولیه با برخی صنایع بزرگ منطقه از جمله شرکت نفت و گاز اروندان، شرکت گاز استان خوزستان، فولاد خوزستان، پتروشیمی بندر امام و شرکت توزیع برق منطقهای انجام شده و آمادگی لازم برای مشارکت در طرحهای پایلوت و اجرای این رویکرد در صورت نهایی شدن چارچوب اجرایی آن وجود دارد.
وضعیت قراردادهای پژوهشی مشترک بین صنعت و دانشگاه
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز در خصوص وضعیت قراردادهای پژوهشی مشترک بین صنعت و دانشگاه اظهار کرد: این شرایط را نمیتوان صرفا با تعداد یا حجم مالی آنها ارزیابی کرد، بلکه مسئله مهمتر کیفیت این قراردادها و میزان اثرگذاری آنها در حل مسائل واقعی صنعت است.
وی توضیح داد: در سالهای اخیر، از نظر کمی و تنوع موضوعی، همکاریهای پژوهشی میان دانشگاه و صنعت رشد داشته است؛ با این حال، بخش قابل توجهی از این قراردادها همچنان ماهیت پروژهای و مقطعی دارند و کمتر به سمت همکاریهای بلندمدت و راهبردی حرکت کردهاند.
چنگیزیان با تاکید بر اینکه یکی از چالشهای اصلی در این حوزه، ضعف در تعریف دقیق و مشترک مسئله است، ادامه داد: در بسیاری از موارد، قراردادها زمانی شکل میگیرند که مسئله صنعتی به مرحله بحرانی رسیده است، در حالی که اگر تعامل از مراحل اولیه شکلگیری مسئله آغاز شود، کیفیت خروجی بالاتر خواهد بود و امکان حل پایدارتر مشکلات فراهم میشود.
این مقام مسئول دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: در عین حال، نباید از ظرفیتهای علمی دانشگاه در حوزههای نوظهور فناوری غفلت کرد.
سازوکارهای پایدار همکاری (الگو، اعتماد، پارکهای علم و فناوری)
وی اظهار کرد: تجربه نشان میدهد همکاری پایدار میان صنعت و دانشگاه زمانی شکل میگیرد که صرفا به پروژههای موردی محدود نشود و به یک رابطه مستمر و برنامهمحور تبدیل شود.
چنگیزیان توضیح داد: در این میان، اعتماد متقابل نقش کلیدی دارد و این اعتماد نه با بخشنامه، بلکه با تداوم همکاریهای موفق شکل میگیرد. پارکهای علم و فناوری و مراکز رشد نیز میتوانند نقش حلقه واسط را ایفا کنند، به شرط آنکه صرفا به ساختارهای اداری محدود نشوند و واقعا در اتصال نیاز صنعت به ظرفیت دانشگاه فعال باشند.
آموزش مساله محور؛ مهمترین راهکار کاهش شکاف دانشگاه و صنعت
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز گفت: اصلاح نظام آموزشی در حوزه ارتباط با صنعت در کشور و از جمله خوزستان نباید بهصورت تغییرات مقطعی یا صرفا افزایش واحدهای عملی دیده شود، بلکه نیازمند بازطراحی تدریجی است که نخستین و مهمترین اصلاح، حرکت به سمت آموزش مسئلهمحور محسوب میشود.
وی اظهار کرد: آموزش مسئلهمحور یعنی به جای اینکه دانشجو صرفا مجموعهای از مفاهیم تئوریک را فرا بگیرد، بخشی از فرآیند آموزش او بر پایه مسائل واقعی صنعت تعریف شود، این همان نقطهای است که طرحهای مشترک صنعت و دانشگاه میتوانند نقش کلیدی ایفا کنند.
چنگیزیان دومین محور را تقویت حضور واقعی اعضای هیات علمی و دانشجویان در صنعت عنوان کرد و افزود: برنامههایی مانند فرصتهای مطالعاتی، کارآموزیهای هدفمند و استقرار پژوهشگران در واحدهای صنعتی باید از حالت تشریفاتی خارج شده و به یک بخش جدی از مسیر آموزشی تبدیل شوند، تجربه نشان داده است که شناخت واقعی از صنعت تنها در فضای واقعی تولید و بهرهبرداری شکل میگیرد.
مدیر ارتباط با صنعت دانشگاه شهید چمران اهواز مشارکت فعال صنعت در طراحی آموزش را دیگر راهکار عنوان کرد و گفت: اگر صنعت فقط نقش مصرفکننده نیروی انسانی را داشته باشد، فاصله موجود ادامه پیدا میکند، اما زمانی که صنعت در تعریف بخشی از سرفصلها، پروژهها و حتی مهارتهای مورد انتظار نقش داشته باشد، آموزش بهصورت طبیعی به نیازهای واقعی نزدیکتر میشود.
وی چهارمین محور را استفاده بهتر از ظرفیتهای قانونی و حمایتی موجود ذکر کرد و توضیح داد: امروز ابزارهایی مانند قانون جهش تولید دانشبنیان و مشوقهای مرتبط با تحقیق و توسعه میتوانند ریسک همکاری برای صنایع را کاهش دهند و زمینه اجرای طرحهای مشترک را تسهیل کنند، اما این ابزارها زمانی اثرگذار خواهند بود که این طرحها بهدرستی تعریف شده باشند.
چنگیزیان بیان کرد: در مجموع، به نظر من مسیر اصلاح نظام آموزشی از «افزایش حجم آموزش» به سمت «افزایش کیفیت اتصال آموزش به صنعت» تغییر کرده است، هرچقدر این اتصال عمیقتر و ساختارمندتر شود، علاوه بر بهبود کیفیت آموزش، صنعت نیز به نیروی انسانی کارآمدتری دسترسی خواهد داشت.
اثرگذاری واقعی پژوهشها و آموزش (طرحها و پایاننامهها)
وی ادامه داد: طرحهای تحقیقاتی و پایاننامههای دانشگاهی در بخشی از موارد توانستهاند به حل مسائل واقعی صنعت منجر شوند و حتی در برخی حوزهها به بهبود فرآیندها و توسعه فناوری کمک کنند، با این حال بخشی دیگر همچنان بیشتر ماهیت آموزشی یا نظری دارند.
چنگیزیان تاکید کرد: این تفاوت، بیش از آنکه ناشی از ضعف فردی باشد، به نحوه تعریف مسئله بازمیگردد، هر جا طرحها بر اساس نیاز واقعی صنعت شکل گرفتهاند، خروجیها نیز اثرگذار بودهاند، بنابراین مسئله اصلی، تقویت سهم طرحهای مسئلهمحور و تقاضامحور است.
ایجاد ۴۵۰۰ فرصت شغلی با تلاش شرکتهای دانش بنیان
پارک علم و فناوری خوزستان که از خرداد ۱۳۸۸ فعالیت خود را آغاز کرده، با ۵۳۰ شرکت فناور و ۱۷۵ شرکت دانشبنیان، به مهمترین حلقه اتصال میان پژوهش دانشگاهی و نیاز صنایع جنوب غرب ایران تبدیل شده است.
رییس پارک علم و فناوری خوزستان نیز گفت: شرکتهای دانشبنیان مستقر در این پارک، با تلاش های فناورانه، چهار هزار و ۵۰۰ فرصت شغلی برای نیروهای متخصص استان ایجاد کرده اند.
دکتر سید یحیی میرزایی اظهار کرد: این شرکت ها با ارائه راهکارهای فناورانه در حوزههایی مانند تصفیه، هوشمندسازی و مدیریت منابع، سهم قابلتوجهی در کاهش وابستگی به واردات و افزایش بهرهوری صنایع منطقه داشتهاند.
وی افزود: این پارک با تمرکز راهبردی بر حوزههای نفت، گاز، پتروشیمی، انرژیهای تجدیدپذیر، کشاورزی و علوم دریایی، نقش محوری در تجاریسازی یافتههای پژوهشی و رفع نیازهای صنایع بزرگ استان نظیر شرکت ملی مناطق نفتخیز، پتروشیمیها و صنعت نیشکر خوزستان ایفا میکند.
میرزایی ادامه داد: پارک علم و فناوری خوزستان با بهرهگیری از مراکز رشد و پردیس تخصصی انرژی، زنجیره تبدیل ایده به محصول را از ثبت اختراع و ساخت نمونه اولیه تا تامین مالی و بازاریابی پشتیبانی میکند.
انعقاد پنج قرارداد پژوهشی پارک علم و فناوری خوزستان با صنایع
رییس پارک علم و فناوری خوزستان اظهار کرد: در یک سال گذشته، انعقاد پنج قرارداد پژوهشی مشترک با صنایع استان و برگزاری بوتکمپهای (دوره های فشرده و عملی آموزش مهارت های تخصصی) هوش مصنوعی در کشاورزی از مهمترین دستاوردهای این مجموعه بوده است.
وی بیان کرد: برگزاری نشستهای تخصصی، بازدیدهای میدانی و تعریف پروژههای تقاضامحور، نیازهای واقعی صنعت به شرکتهای فناور و پژوهشگران دانشگاههای استان منتقل میشود.
میرزایی اضافه کرد: این پارک نه تنها پلی میان دانش و صنعت، بلکه موتور پیشران اقتصاد دانشبنیان در جنوب غرب کشور محسوب میشود.
رییس پارک علم و فناوری خوزستان ادامه داد: این نهاد همچنین برگزاری نمایشگاههای دستاوردهای پژوهشی و استفاده از ظرفیت قانون جهش تولید دانشبنیان را در دستور کار خود قرار داده تا مسیر توسعه فناورانه صنایع جنوب غرب کشور را هموارتر کند.
در مجموع، تجربه خوزستان نشان میدهد که هر زمان دانشگاه و صنعت در مسیر مشترک حل مسائل و توسعه فناوری حرکت کردهاند، نتایجی ملموس در قالب اشتغال متخصصان، رشد شرکتهای دانشبنیان و افزایش بهرهوری صنایع حاصل شده است.
با این حال، دستیابی به یک اکوسیستم نوآوری پایدار و اثرگذار، نیازمند گسترش همکاریهای بلند مدت، مشارکت راهبردی صنایع در آموزش و پژوهش و تقویت سازوکارهای ارتباطی میان مراکز علمی و بخش تولید است، مسیری که میتواند دانش را به موتور محرک توسعه و اشتغال پایدار تبدیل کند.