محرم که فرا میرسد، خوزستان بیش از هر زمان دیگری به تابلویی زنده از همدلی اقوام تبدیل میشود؛ سرزمینی که تنوع فرهنگی و قومی آن زبانزد است، اما در عزای امام حسین(ع) همه مرزهای جغرافیایی و تفاوتهای آیینی رنگ میبازد.
از ایذه، مسجدسلیمان و لالی در ارتفاعات زاگرس تا دزفول و شوشتر در شمال، از حمیدیه و سوسنگرد در غرب تا بهبهان در شرق و از آبادان و خرمشهر در کرانه اروند، نوای محرم به شیوههای گوناگون طنینانداز میشود؛ در جایی علمها برافراشته میشوند، در جایی دیگر سهسنگ و کولکی اجرا میشود، گروهی با چلاب و لطمیه بر سینه میزنند و جمعی با مشعلگردانی، شیدونه، علمبازی و آیینهای کهن محلی، ارادت خود را به سالار شهیدان نشان میدهند.
هر شهر و هر قوم، روایت و زبان خاص خود را برای عزاداری دارد؛ اما مقصد همه این مسیرها یکی است.
گویی مردمان این استان پهناور، همچون پروانههایی گرد یک شمع، حول پرچم سرخ عاشورا گرد آمدهاند و با حفظ هویتهای بومی خود، جلوهای از وحدت و همبستگی را به نمایش میگذارند که نسل به نسل در فرهنگ خوزستان ماندگار شده است.
ردپای این تنوع فرهنگی و وحدت مذهبی را میتوان در سراسر خوزستان دید؛ جایی که هر قوم و هر شهر با زبان و آیین خود به استقبال محرم میرود، اما همه در یک مقصد مشترک به هم میرسند، عشق به امام حسین(ع).
کتل و علم؛ روایت بختیاریها از وفاداری به کاروان کربلا
در مناطق بختیارینشین خوزستان از جمله ایذه، باغملک، مسجدسلیمان، لالی و اندیکا، آیینهای عزاداری محرم با جلوههایی از فرهنگ عشایری درهم آمیخته است، یکی از شاخصترین این آیینها «کتل» است؛ رسمی که ریشه در سنت دیرینه سوگواری برای بزرگان ایل دارد و پس از واقعه عاشورا، رنگ و بوی حسینی به خود گرفته است.
در این آیین، اسبی سیاهپوش به نشانه ذوالجناح، مرکب امام حسین(ع)، آراسته میشود و تفنگی وارونه بر زین آن قرار میگیرد که در فرهنگ بختیاری نماد ماتم و سوگواری است، همزمان علمهای مزین به پارچههای نذری در پیشاپیش دستههای عزاداری به حرکت درمیآید و طوایف مختلف در مسیر امامزادگان و اماکن متبرکه به یکدیگر میپیوندند.
زنان بختیاری نیز با حمل گهوارههای محلی موسوم به «تهده» یاد حضرت علیاصغر(ع) را گرامی میدارند و نوحههای محلی همچون «حسن حسین» و «لالایی اصغر» در میان عزاداران طنینانداز میشود.
آنچه آیینهای محرم در مناطق بختیاری را متمایز میکند، تنها نمادها و رسوم کهن نیست؛ بلکه همبستگی طایفهها و تیرههای مختلف در عزای سیدالشهدا(ع) است. دستههای عزاداری که از نقاط مختلف به حرکت درمیآیند، در محلهای مشخص به یکدیگر میرسند و تصویری از وحدت و همدلی را در سوگ امام حسین(ع) به نمایش میگذارند.
شوشتر؛ از برافراشتن پرچم عزا تا آیین کهن علمبازی
در شوشتر، محرم پیش از آغاز مراسمهای عزاداری با آیینی نمادین و ریشهدار آغاز میشود؛ آیین برافراشتن پرچم عزای امام حسین(ع) که هر سال در شب نخست محرم برگزار شده و نشانه ورود این شهر به ماه سوگواری سیدالشهدا(ع) است.
این آیین ریشه در سالهایی دارد که برگزاری مراسم عزاداری با محدودیت همراه بود و مردم برای حفظ شعائر حسینی، پرچم عزا را بیرون از شهر برافراشته میکردند.
این سنت با گذشت زمان به یکی از مهمترین نشانههای آغاز محرم در شوشتر تبدیل شد و امروزه هزاران نفر با بدرقه پرچم متبرک از میان دستههای عزاداری، آغاز ماه حزن و اندوه اهل بیت(ع) را اعلام میکنند.
در کنار این آیین، «علمبازی» نیز از شاخصترین سنتهای عزاداری شوشتریها به شمار میرود؛ این آیین که همراه با نوای سرنا و دهل اجرا میشود، از گذشتههای دور در محلهها و روستاهای اطراف شوشتر رواج داشته و همچنان جایگاه ویژهای در مراسم دهه نخست محرم دارد، حرکت و چرخش علمها در میان عزاداران، جلوهای از ارادت مردم این دیار به علمدار کربلا حضرت ابوالفضل العباس(ع) را به نمایش میگذارد.
آیینهای محرم در شوشتر، همچون دیگر مناطق خوزستان، علاوه بر حفظ هویت بومی و تاریخی، فرصتی برای گردهمایی نسلها و اقشار مختلف مردم فراهم میکند؛ سنتهایی که در گذر زمان همچنان زنده مانده و پیوند مردم این دیار با فرهنگ عاشورا را استوار نگه داشته است.
بهبهان؛ نوای سهسنگ و کولکی در سوگ عاشورا
در شرق خوزستان، مردم بهبهان با آیینهایی که نسل به نسل حفظ شدهاند، ارادت خود را به امام حسین(ع) و یارانش به نمایش میگذارند، آیینهای «سهسنگ»، «کولکی» و «مشعلگردانی» از شناخته شدهترین رسوم عزاداری این شهرستان هستند که به دلیل قدمت و ویژگیهای منحصربهفرد در فهرست میراث ناملموس کشور نیز به ثبت رسیدهاند.
در آیین «کولکی»، عزاداران به صورت منظم و گروههای چهار نفره، در حالی که شانه یا کمر یکدیگر را گرفتهاند، با نوحههای حماسی و ریتمی هماهنگ وارد صحن امامزادگان و محلهای عزاداری میشوند، این آیین علاوه بر شور مذهبی، نمادی از انسجام، نظم و همدلی عزاداران بهبهانی است.
پس از پایان مراسم، آیین «سهسنگ» اجرا میشود؛ شیوهای خاص از سینهزنی که با نوحههای قدیمی و ضرباهنگی ویژه همراه است و سالهاست به عنوان یکی از شاخصترین نمادهای عزاداری مردم بهبهان شناخته میشود.
مشعلگردانی نیز از دیگر آیینهای کهن این شهرستان است که در شب عاشورا برگزار میشود؛ روشن شدن مشعلها در میان دستههای عزاداری، نمادی از نور، آگاهی و تداوم راه حقطلبی در فرهنگ عاشورایی مردم این دیار به شمار میرود.
آیینهای محرم در بهبهان اگرچه با سبک و شیوه خاص خود برگزار میشوند، اما همچون دیگر نقاط خوزستان، در نهایت روایتگر یک پیام مشترک هستند؛ پیامی که مردم با فرهنگها و سنتهای گوناگون را در سوگ سیدالشهدا(ع) گرد هم میآورد.
دزفول؛ شیدونهها، چلابزنی و علمهایی که به رودبند میرسند
محرم در دزفول تنها یک آیین سوگواری نیست، بلکه مجموعهای از سنتهای ریشهدار است که نسل به نسل منتقل شده و همچنان در بافت تاریخی و فرهنگی این شهر جریان دارد؛ از روزهای نخست محرم، تکیهها، مساجد و محلههای مختلف سیاهپوش میشوند و مردم با برپایی مجالس روضه و نذری، خود را برای عزاداری سیدالشهدا(ع) آماده میکنند.
یکی از شناختهشدهترین آیینهای دزفول «چلابزنی» است؛ شیوهای از سینهزنی جمعی که عزاداران در کنار یکدیگر و با نظمی خاص به سوگواری میپردازند.
این آیین سالهاست به عنوان یکی از نمادهای عزاداری محرم در دزفول شناخته میشود و جلوهای از همبستگی عزاداران را به نمایش میگذارد.
در کنار آن، «شیدونه» یا «شیدانه» از نمادهای شاخص محرم در دزفول است. سازهای چوبی و طاقدار که با تصاویر و نمادهای عاشورایی آذین میشود و یادآور ارادت مردم این شهر به اهل بیت(ع) و شهدای کربلاست.
شیدونهها که هر یک به نام یکی از بزرگان کربلا شناخته میشوند، در روزهای تاسوعا و عاشورا در کنار دستههای عزاداری حضور دارند و بخشی از هویت آیینی دزفول را شکل میدهند.
علمهای بلند و آذینبسته نیز در غروب تاسوعا به سوی بقعه متبرکه رودبند حرکت داده میشوند؛ مکانی که از دیرباز یکی از مهمترین کانونهای عزاداری دزفول بوده است. حضور دستههای عزاداری و آیین علمگردانی در رودبند، هر ساله صحنهای باشکوه از ارادت مردم این شهر به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) را رقم میزند.
شبیهخوانی و آیینهای نمادین بازآفرینی واقعه کربلا نیز از دیگر جلوههای محرم در دزفول است؛ آیینهایی که در کنار چلابزنی، شیدونه و علمگردانی، بخشی از میراث معنوی این شهر را تشکیل میدهند و پیوند دیرینه مردم دزفول با فرهنگ عاشورا را به نمایش میگذارند.
چلاب، لطمیه و عرسالقاسم؛ آیینهای ماندگار عربهای خوزستان
مردم عرب خوزستان از دیرباز با آیینها و سنتهای ویژه خود، ماه محرم را گرامی داشتهاند؛ با فرا رسیدن این ماه، حسینیهها، مساجد و تکایا در شهرهای عربنشین استان از جمله اهواز، شادگان، سوسنگرد، حمیدیه و شوش سیاهپوش میشوند و مجالس عزاداری برای سیدالشهدا(ع) رنگ و بویی خاص به زندگی مردم میبخشد.
یکی از شاخصترین آیینهای عزاداری در میان اعراب خوزستان، «چلاب» است؛ شیوهای از سینهزنی که با هماهنگی و شور ویژهای توسط جوانان اجرا میشود.
عزاداران در صفوف منظم و همگام با نوحهخوان، با حرکاتی موزون و هماهنگ بر سینه میزنند و جلوهای از انسجام و همدلی را به نمایش میگذارند.
در کنار آن، «هوسه» نیز از آیینهای شناختهشده مردم عرب خوزستان به شمار میرود؛ در این مراسم، اشعار حماسی و مرثیههای محلی در قالب دوبیتیهای ویژه خوانده میشود و عزاداران با تکرار بخشهایی از اشعار، در سوگ شهدای کربلا همنوا میشوند.
بانوان عرب در مجالس ویژه خود با نوحهسرایی «ملایه» و اجرای «لطمیه» به عزاداری میپردازند؛ آیینی که از مهمترین جلوههای مشارکت زنان در مراسم محرم به شمار میرود.
از دیگر سنتهای برجسته عربهای خوزستان، آیین «عرسالقاسم» در شب هشتم محرم است؛ در این مراسم نمادین که برای گرامیداشت حضرت قاسم(ع) برگزار میشود، «هجله» یا «کله» برپا شده و با اجرای آیینهای ویژه، یاد جوانترین شهدای کربلا زنده نگه داشته میشود.
در برخی مناطق عربنشین استان، شبیهخوانی و تعزیه به زبان عربی اجرا میشود که از قدیمیترین سنتهای مذهبی این قوم به شمار میرود و هر ساله جمع زیادی از عزاداران را به خود جذب میکند.
این آیینها بخشی از میراث فرهنگی و مذهبی اعراب خوزستان را تشکیل میدهند؛ سنتهایی که در کنار دیگر آیینهای اقوام استان، جلوهای از ارادت مشترک مردم خوزستان به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) را به نمایش میگذارند.
مواکب، یزله و سینهزنی بوشهری؛ آیینهای ماندگار عزاداری در خرمشهر و آبادان
در شهرهای خرمشهر و آبادان، آیینهای عزاداری محرم با سنتهایی ریشهدار و متفاوت برگزار میشود؛ از نخستین شبهای محرم، مساجد، حسینیهها و تکایا میزبان مجالس روضهخوانی هستند و از روز پنجم محرم، همزمان با یادبود حضرت مسلم بن عقیل(ع)، مراسم رسمی سینهزنی و عزاداری در سطح شهرها اوج میگیرد.
شبهای محرم در این مناطق هر کدام به نام یکی از شهدای کربلا برگزار میشود و آیینهای ویژهای برای حضرت عباس(ع)، حضرت قاسم(ع) و حضرت علیاکبر(ع) برپا میشود.
یکی از شناختهشدهترین سنتهای عزاداری در خرمشهر، آیین «مواکب» است؛ رسمی دیرینه که در آن هیاتهای عزاداری به میهمانی یکدیگر میروند و با نوحهخوانی، سینهزنی و «یزلهخوانی» ارادت خود را به سیدالشهدا(ع) ابراز میکنند.
هیاتهای عزادار با بیرقها، سنج و دمام در خیابانها حرکت کرده و در فضایی سرشار از همدلی و برادری، مراسم سوگواری را برگزار میکنند. عصر عاشورا نیز مواکب از نقاط مختلف شهر به سمت مسجد جامع خرمشهر حرکت کرده و اجتماع بزرگ عزاداران را شکل میدهند.
مقتلخوانی روز عاشورا از دیگر آیینهای شاخص این منطقه است؛ در این مراسم، راویان واقعه کربلا لحظه به لحظه حوادث عاشورا را بازگو میکنند و با رسیدن به روایت شهادت امام حسین(ع)، فضای عزاداری به اوج حزن و اندوه میرسد.
شام غریبان، مردم با روشن کردن شمع و برگزاری دستههای عزاداری، یاد غربت اهل بیت(ع) را گرامی میدارند.
در کنار این آیینها، سینهزنی سنتی بوشهری نیز در آبادان و خرمشهر جایگاه ویژهای دارد؛ این شیوه عزاداری با نوای سنج و دمام آغاز میشود و عزاداران در حلقههای منظم و دایرهای شکل، با حرکات هماهنگ دست و پا و نوحههای حماسی به سوگواری میپردازند.
اوج این مراسم در بخش «واحد» و «یزله» نمایان میشود؛ جایی که شور و احساس عزاداران در فضایی منظم و باشکوه جلوهای خاص پیدا میکند و یکی از شاخصترین جلوههای فرهنگ عاشورایی جنوب کشور را به نمایش میگذارد.
تشییع نمادین شهدای کربلا؛ بازآفرینی حماسه بنیاسد در حمیدیه
آیینهای محرم در خوزستان تنها به روز عاشورا محدود نمیشود و در برخی مناطق تا روزهای پس از این واقعه نیز ادامه دارد؛ در شهرستان حمیدیه، هر ساله مراسم نمادین تشییع و خاکسپاری شهدای کربلا با حضور گسترده عزاداران برگزار میشود، آیینی که ریشه در روایت تاریخی دفن پیکرهای مطهر امام حسین(ع) و یارانش توسط قبیله بنیاسد دارد.
بر اساس منابع تاریخی، پس از واقعه عاشورا و خروج سپاه عمر بن سعد از کربلا، مردم منطقه از بیم حکومت یزید جرات نزدیک شدن به پیکر شهدا را نداشتند، در این میان زنان و مردان قبیله بنیاسد که در منطقه غاضریه سکونت داشتند، برای دفن شهدا اقدام کردند.
بنا بر روایات، امام سجاد(ع) نیز به صورت معجزهآسا در کربلا حضور یافتند و در شناسایی پیکرهای مطهر و تدفین آنان، بنیاسد را یاری کردند.
مردم حمیدیه با الهام از این واقعه تاریخی، هر ساله آیین تشییع نمادین شهدای کربلا را برگزار میکنند؛ در این مراسم، عزاداران با حمل نمادین پیکر شهدا و مرثیهخوانی، صحنههای تدفین شهدای عاشورا را بازآفرینی کرده و یاد غربت امام حسین(ع) و یارانش را زنده نگه میدارند.
این آیین که معمولا در روزهای پس از عاشورا برگزار میشود، از جلوههای ماندگار فرهنگ عاشورایی در میان مردم عرب خوزستان به شمار میرود و پیوند عمیق مردم این منطقه با حماسه کربلا و ارزشهای ایثار و وفاداری را به نمایش می گذارد.
میراثی که نسل به نسل ماندگار شده است
بخش قابل توجهی از آیینهای عزاداری محرم در خوزستان، علاوه بر کارکرد مذهبی، به عنوان بخشی از میراث فرهنگی این استان شناخته میشوند، آیینهایی همچون سهسنگ و مشعلگردانی در بهبهان، علمبازی در شوشتر و برخی دیگر از سنتهای عزاداری مناطق مختلف خوزستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیدهاند و شماری دیگر نیز به عنوان آیینهای ریشهدار و هویتبخش در حافظه تاریخی مردم این استان جایگاه ویژهای دارند.
این آیینها که طی دههها و در برخی موارد سدهها در میان اقوام مختلف خوزستان حفظ شدهاند، تنها مراسمی برای سوگواری نیستند؛ بلکه بخشی از هویت فرهنگی، تاریخی و اجتماعی مردمان این سرزمین به شمار میروند و نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا و ارزشهای آن به نسلهای جدید ایفا میکنند.
خوزستان در محرم تنها میزبان آیینهای گوناگون عزاداری نیست؛ این استان در این روزها به صحنهای کمنظیر از همزیستی فرهنگی تبدیل میشود.
از کتل بختیاری در دامنههای زاگرس تا شیدونه دزفول، از علمبازی شوشتر تا مواکب خرمشهر و آبادان و آیین بنیاسد در حمیدیه، هر قوم و هر شهر روایت خود را از عاشورا بازگو میکند؛ روایتهایی متفاوت که در نهایت به یک نقطه میرسند؛ عشق به امام حسین(ع). شاید همین پیوند مشترک است که خوزستان را در روزهای محرم به نمادی از «وحدت در عین تنوع» تبدیل میکند؛ سرزمینی که رنگینکمان اقوام آن زیر پرچم عاشورا همصدا میشوند.