به گزارش ایرنا، پوسیدگی دندان که شاید در نگاه اول مشکلی روزمره به نظر برسد، امروز به یکی از شایعترین و مخربترین بیماریهای مزمن دوران کودکی در استان اصفهان تبدیل شده است.
گزارشهای میدانی و آمارهای تکاندهنده دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان حکایت از وضعیت نامطلوب بهداشت دهان و دندان کودکان در استان اصفهان دارد که زنگ خطر افزایش چشمگیر پوسیدگی دندانی را در سال ها پیش رو به صدا درآورده است.
یافتههای جدید و مطالعات پیگیرانه یکساله متخصصان گروه جامعهنگر دانشگاه علوم پزشکی اصفهان بر روی دانشآموزان پایه اول ابتدایی اصفهان، پرده از یک فاجعه بهداشتی برمیدارد. آمارهای این پژوهش نشان میدهد که ۷۰ درصد کودکان اصفهانی در بدو ورود به مدرسه دست کم یک بار پوسیدگی دندانی را تجربه کردهاند.
نگرانکنندهتر آنکه تنها در در ۱۲ ماه، افزون بر ۳۸ درصد این کودکان دچار پوسیدگیهای کاملاً جدید شدهاند که ۴۰ درصد در دندانهای شیری و بیش از ۳۳ درصد در دندانهای دائمی بوده و این یعنی از هر سه کودک اصفهانی، یک نفر در طول یک سال تحصیلی با تخریب جدید دندانهای دائمی خود مواجه میشود؛ سرعتی که از یک روند صعودی و نگرانکننده حکایت دارد.
این بحران خاموش و چندوجهی، تنها ریشه در ناآگاهی یا توهم موقتی بودن دندانهای شیری ندارد، بلکه سایه سنگین نابرابریهای اقتصادی، فشارهای روانی بر خانوادهها و کاستیهای عمیق ساختاری بر آن سنگینی میکند.
در شرایطی که کودکان خانوادههای کمبرخوردار بیش از ۲ برابر سایرین در معرض این آسیبها هستند، نظام درمانی نیز با یک تناقض تلخ دستوپنجه نرم میکند. راکد ماندن ۵۳ یونیت دندانپزشکی در مراکز تامین اجتماعی اصفهان به دلیل کمبود پزشک، در کنار نیاز مبرم جمعیت چهار میلیونی تحت پوشش این بیمه، نشاندهنده بنبستی است که دسترسی اقشار کارگری را به شدت محدود کرده است.
ریشهیابی یک بحران؛ آمارها چه میگویند؟
دانشیار دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در این پیوند به ایرنا گفت: نتایج یک مطالعه پیگیرانه یکساله در استان اصفهان، پرده از واقعیتی تلخ در زمینه سلامت دهان و دندان برداشته است. بر اساس تحقیقات انجام شده توسط متخصصان گروه جامعهنگر دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، افزون بر ۳۸ درصد کودکان اصفهانی در دندانهای شیری خود دچار پوسیدگیهای جدید شدهاند.
بهاره طحانی با تشریح اینکه مطالعه انجام شده بر روی حدود ۴۰۰ دانشآموز پایه اول ابتدایی در مدارس دولتی و غیردولتی شهر اصفهان در یک دوره یک ساله انجام شده ادامه داد: این کودکان در ابتدای ورود به مدرسه معاینه شدند و نتایج اولیه حاکی از آن بود که ۷۰ درصد آنها حداقل یک تجربه پوسیدگی دندانی داشتهاند و ۴۵ درصد نیز در دندانهای دائمی خود با این عارضه درگیر بودهاند.
وی تصریح کرد: فاجعه اصلی در نتایج پیگیری یکساله خود را نشان داد؛ جایی که مشخص شد در تنها ۱۲ ماه، ۴۰ درصد از این کودکان دچار پوسیدگی جدید در دندانهای شیری و بیش از ۳۳ درصد دچار پوسیدگی جدید در دندانهای دائمی شدهاند.
وی خاطرنشان کرد: این یعنی از هر سه کودک، یک نفر در طول یک سال تحصیلی با تخریب جدید دندانهای دائمی خود مواجه شده است. این سرعت بالای پیشرفت بیماری نشان میدهد که پوسیدگی دندان در میان کودکان اصفهانی روندی صعودی و بحرانی دارد و اگر سیاستهای حمایتی و مداخلات پیشگیرانه به سرعت عملیاتی نشوند، آینده سلامت دهان این نسل با چالشهای بسیار جدی و هزینههای گزاف روبرو خواهد شد.
وی اضافه کرد: در سطح ملی نیز دادهها حاکی از آن است که حدود ۸۰ درصد کودکان ۶ ساله در کشور دارای پوسیدگی دندان درماننشده هستند که بار سنگین این بیماری را در سنین پایین اثبات میکند.
سایه سنگین نابرابریهای اقتصادی و روانی بر سلامت دهان
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اظهار داشت: پوسیدگی دندان تنها یک مساله زیستی یا نتیجه عدم رعایت بهداشت فردی نیست، بلکه یک بیماری چندعاملی است که بهطور مستقیم تحت تأثیر شرایط اجتماعی، اقتصادی و ساختارهای کلان جامعه قرار دارد.
طحانی خاطرنشان کرد: بررسیهای علمی در اصفهان نشان میدهد که نابرابری اجتماعی یکی از مهمترین عوامل تعیین کننده در بروز بیماری پوسیدگی دندان است. در این تحقیقات مشخص شده که کودکان متعلق به خانوادههای کمبرخوردار و دارای وضعیت اقتصادی و اجتماعی پایین، بیش از ۲ برابر بیشتر از همسالان مرفه خود در معرض پوسیدگیهای جدید قرار دارند.
وی افزود: دردناکتر آنکه این گروه از کودکان، با وجود نیاز بسیار بیشتر به مداخلات درمانی و ترمیمی، کمترین میزان دسترسی را به خدمات دندانپزشکی دارند؛ پدیدهای که در ادبیات علمی سلامت از آن با عنوان «مراقبت وارونه» یاد میشود.
وی یادآور شد: علاوه بر فقر مالی، فشارهای روانی حاکم بر خانوادهها نیز نقش شگرفی در این زمینه ایفا میکند. نتایج پژوهشها حاکی از آن است که افسردگی، اضطراب و استرس والدین ارتباط مستقیمی با افزایش شاخص پوسیدگی دندان در کودکان دارد.
وی تصریح کرد: در شرایطی که خانواده تحت فشار روانی شدیدی قرار دارد، اولویتهای زیستی تغییر کرده و تمرکز بر مراقبتهای پیشگیرانه مانند نظارت بر مسواک زدن کودک یا مراجعه منظم به دندانپزشک نیز به شدت کاهش مییابد.
وی گفت: در مقابل، سواد سلامت بالای والدین، سطح تحصیلات، نوع مدرسه و آگاهی از رفتارهای تغذیهای مناسب، نقش یک سپر محافظتی قدرتمند را ایفا کرده و رابطهای کاملاً معکوس با میزان شیوع و پیشرفت پوسیدگی در دهان کودکان دارند.
توهم موقتی بودن دندانهای شیری و تبعات جبرانناپذیر آن
عضو هیات علمی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز در این پیوند به ایرنا گفت: یکی از چالشبرانگیزترین موانع در مسیر ارتقای سلامت دهان کودکان، نگرش سنتی و باورهای اشتباه بسیاری از والدین است که دندانهای شیری را فاقد اهمیت حیاتی میدانند.
محمدامین توکلی ادامه داد: این تفکر غلط که دندانهای شیری به زودی میافتند و نیازی به صرف هزینه و وقت برای درمان ندارند، شالوده سلامت دهان در بزرگسالی را به شدت سست میکند.
وی خاطرنشان کرد: دندانهای شیری وظایف بسیار حساسی بر عهده دارند و از دست دادن زودهنگام آنها به دلیل پوسیدگی، باعث حرکت دندانهای مجاور به سمت فضای خالی میشود. این امر در نهایت موجب رویش نامنظم و متراکم دندانهای دائمی شده و هزینههای سنگین ارتودنسی را به خانواده تحمیل میکند.
متخصص رادیولوژی دهان و فک و صورت یادآور شد: فراتر از مسائل ساختاری فک، دندانهای دردناک و تخریبشده مانع از تغذیه صحیح کودک میشوند. کودکی که از درد دندان رنج میبرد، توانایی جویدن مواد غذایی مغذی را از دست داده و در درازمدت دچار سوءتغذیه، افت تحصیلی، کاهش تمرکز و اختلال در نمودار رشد میشود.
وی افزود: انتشار عفونت از ریشه دندان شیری حتی میتواند جوانه دندان دائمی زیرین را نیز از بین ببرد. از بعد روانشناختی نیز، ظاهر نامناسب دندانهای سیاه و پوسیده باعث کاهش شدید اعتماد به نفس کودک در تعامل با همسالان خود شده و او را به فردی گوشهگیر تبدیل میکند.
وی گفت: در کنار این موارد، مصرف بیرویه تنقلات چسبنده و شیرین در سبک زندگی مدرن، و همچنین عادت دادن خردسالان به خوابیدن با شیشه شیر، محیط دهان را به بستری ایدهآل برای فعالیت باکتریهای اسیدساز و تخریب سریع مینای دندان تبدیل کرده است.
تغییر نقش والدین؛ از مراقبت مستقیم تا نظارت مستمر
استادیار دانشکده دندانپزشکی علوم پزشکی اصفهان اظهار داشت: برای مهار این روند نگرانکننده، متخصصان بر ضرورت تغییر رویکرد خانوادهها تأکید ویژهای دارند. یکی از خطاهای رایج در تربیت بهداشتی کودکان، واگذاری زودهنگام مسوولیت مراقبت از دندانها به خود آنها در سنین زیر ۶ سال است.
توکلی اضافه کرد: در این دوران طلایی، تمامی مسوولیت بهداشت دهان بر عهده والدین است و آنها موظفند مسواک زدن را بهطور مستقیم و فیزیکی برای کودک انجام دهند و بر الگوی تغذیه او نظارت سختگیرانهای داشته باشند.
وی تصریح کرد: با ورود کودک به بازه سنی ۶ تا ۱۲ سالگی، نقش خانواده باید از یک مجری مستقیم به یک ناظر و آموزشدهنده دقیق تغییر کند. با این حال، شواهد نشان میدهد که در بسیاری از خانوادهها این نقش به درستی ایفا نمیشود و رها کردن کودک به حال خود، احتمال بروز پوسیدگی در دندانهای حساس و تازه روییده دائمی را به شدت افزایش میدهد.
وی افزود: آغاز مراقبتهای دهانی باید از دوران نوزادی و حتی پیش از رویش اولین دندان با تمیز کردن لثهها آغاز شود و اولین ویزیت دندانپزشکی نیز نباید به زمان بروز درد موکول گردد.
تناقض درمان؛ صندلیهای خالی دندانپزشکی در اوج نیاز بیماران
در حالی که نیاز به خدمات دندانپزشکی، به ویژه برای اقشار کمدرآمد و کودکان، در اصفهان در بالاترین سطح خود قرار دارد، بررسی زیرساختهای درمانی دولتی و بیمهای حکایت از یک بحران مدیریتی و ساختاری دارد.
مدیر درمان تامین اجتماعی استان اصفهان چندی پیش در اظهاراتی تاملبرانگیز اعلام کرد که ۵۳ یونیت دندانپزشکی در مراکز درمانی تامین اجتماعی این استان به دلیل نبود دندانپزشک کاملاً راکد و بدون استفاده ماندهاند.
این در حالی است که چهار میلیون نفر از جمعیت استان زیر پوشش بیمه تامین اجتماعی قرار دارند و برای دریافت خدمات بهداشتی به شدت نیازمند این مراکز هستند. عدم جذابیت تعرفههای دولتی برای دندانپزشکان باعث شده تا این ظرفیت عظیم سختافزاری در اوج نیاز جامعه، خاک بخورد و خانوادههای کارگری از دریافت خدمات درمانی محروم بمانند.
بحران کمبود نیروی انسانی در تامین اجتماعی اصفهان تنها به حوزه دندانپزشکی ختم نمیشود. مراکز درمانی این سازمان با بیش از ۵۰۰ نفر کمبود نیرو مواجه هستند و موج بازنشستگیهای پیش رو تا پایان سال، این چالش را عمیقتر خواهد کرد.
اگرچه تامین اجتماعی در استان اصفهان با بیش از چهار هزار مرکز پزشکی خصوصی قرارداد دارد و تجهیزات گرانقیمتی مانند دستگاههای سنگشکن و سیتیاسکن با هزینههای میلیاردی و با ارز آزاد برای بیمارستانهایی چون شریعتی و غرضی خریداری شده است، اما ناترازیهای شدید مالی مانع از توسعه زیرساختهای کلان شده است.
به عنوان مثال، احداث بیمارستان چهارم تامین اجتماعی در اصفهان موسوم به «میلاد ۲» که نیازمند بودجهای بالغ بر ۹۰ هزار میلیارد ریال است، سالهاست در حد یک وعده باقی مانده و عملیات اجرایی آن هنوز آغاز نشده است. این کمبودها در کنار هم، فشار مضاعفی را بر اقشار آسیبپذیر وارد کرده و دسترسی آنها را به خدمات پایهای سلامت محدودتر میسازد.
بازگشت امید با اجرای گسترده طرح وارنیش فلورایدتراپی
با وجود تمامی تاریکیهای موجود در چشمانداز سلامت دهان و کمبودهای زیرساختی، اجرای برنامههای پیشگیرانه در سطح کلان میتواند کورسوی امیدی برای نجات نسل آینده باشد.
در همین راستا، مرکز بهداشت اصفهان از آغاز مجدد طرح ملی «وارنیش فلورایدتراپی» برای بیش از ۴۰۰ هزار دانشآموز مقطع ابتدایی خبر داده است؛ طرحی که پس از یک سال وقفه، بار دیگر در دستور کار قرار گرفته است.
مدیر گروه سلامت نوجوانان، جوانان و مدارس معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در این پیوند به ایرنا گفت: وارنیش فلوراید به عنوان یک پوشش حفاظتی قدرتمند، نه تنها از حل شدن مواد معدنی مینای دندان جلوگیری میکند، بلکه با ایجاد مخازن فلورایدی و اثرات ضدباکتریایی، میتواند روند پوسیدگیهای اولیه را متوقف و حتی معکوس نماید.
میترا رضایی ادامه داد: اجرای این طرح که از نیمه مهرماه آغاز و در ۲ مرحله با فاصله شش ماه انجام میپذیرد، جایگاه ویژهای در برنامه تحول سلامت دهان و دندان دارد. مطالعات علمی اثبات کردهاند که استفاده منظم از این ماده پیشگیرانه میتواند شیوع پوسیدگی را در دندانهای شیری تا ۳۷ درصد و در دندانهای دائمی تا ۴۳ درصد کاهش دهد.
وی افزود: همزمانی این طرح با غربالگری سلامت دانشآموزان و ارجاع موارد نیازمند درمان به مراکز دولتی، گامی مثبت در جهت کاهش بار این بیماری به شمار میرود.
چشمانداز آینده؛ ضرورت تغییر رویکرد از درمان به پیشگیری
آنچه از بررسی جامع وضعیت بهداشت دهان و دندان در اصفهان استنباط میشود، ضرورت یک تغییر پارادایم اساسی در نظام سلامت است. متولیان امر و سیاستگذاران باید بپذیرند که تکیه صرف بر روشهای درمانمحور، آن هم در شرایطی که زیرساختهای بیمهای مانند تامین اجتماعی با بحران کمبود پزشک و ناترازی مالی دست و پنجه نرم میکنند، راه به جایی نخواهد برد. توسعه خدمات دندانپزشکی رایگان یا با پوشش کامل بیمهای برای کودکان، یک الزام غیرقابل انکار است.
در صورت تداوم شرایط فعلی، ضعف اطلاعرسانی، مشکلات تعرفهای و محدودیتهای دسترسی، نسل آینده با پیامدهای جبرانناپذیر ناشی از تخریب دندانها مواجه خواهد شد. نجات لبخند کودکان اصفهانی و سراسر کشور، نیازمند همافزایی همهجانبه میان رسانههای جمعی برای فرهنگسازی تغذیه سالم، نهادهای آموزشی برای ارتقای سواد سلامت خانوادهها و دولت برای تقویت زیرساختهای پیشگیرانه و حمایت از گروههای کمبرخوردار است تا از تبدیل شدن این عارضه قابل پیشگیری به یک بحران ملی جلوگیری شود.
به گزارش ایرنا، براساس آخرین یافته های دندانپزشکی، تاثیرگذاری وارنیش فلورایدتراپی از ۳۵ تا ۷۰ درصد برای پیشگیری از پوسیدگی دندان به اثبات رسیده است و در آخرین یافته های بالینی، اجرای متوالی این طرح در ۲ نوبت در سال و بطور متوسط هر ۶ ماه یک بار برای دانشآموزان موثر است.