به گزارش خبرنگار ایرنا، سل یک تهدید خاموش برای سلامت است که می‌تواند با علائم ساده‌ای مانند سرفه طولانی‌مدت یا بی‌حالی، در بدن رخنه کند.
اگرچه این بیماری با پیشرفت علم پزشکی از یک بیماری مرگبار به یک بیماری قابل درمان تبدیل شده است، اما نادیده گرفتن علائم اولیه و قطع خودسرانه درمان، می‌تواند آن را به یک بحران جدی و مقاوم به دارو تبدیل کند.
شناخت صحیح نحوه انتقال، تشخیص علائم هشداردهنده و آگاهی از امکان درمان رایگان، اولین قدم برای مقابله با این بیماری در جامعه است.
در راستای ارتقای سطح آگاهی عمومی و پیشگیری از گسترش بیماری‌های عفونی، با محمد میرزایی مدیرگروه پیشگیری و مبارزه با بیماری های واگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی همدان به گفت و گو نشستیم که در این گفت و گو به بررسی دقیق ماهیت بیماری سل، علائم هشداردهنده، روش‌های انتقال و همچنین بررسی وضعیت خدمات تشخیصی و درمانی در مراکز دولتی پرداخته‌ایم که در زیر می خوانید:
ایرنا: به تازگی بحث بیماری سل دوباره مطرح شده است. لطفا بیماری سل را به زبان ساده برای مردم تعریف کنید و بگویید عامل اصلی آن چیست؟
میرزایی: سل یک بیماری عفونی است که بر اثر باکتری‌ای به نام «مایکوباکتریوم توبرکلوزیس» ایجاد می‌شود. نکته مهم این است که این بیماری می‌تواند ریه‌ها را درگیر کند یا به سایر اعضای بدن مثل غدد لنفاوی، استخوان، کلیه و حتی مغز سرایت کند. تفاوت اصلی در این است که بسته به اینکه باکتری به کدام عضو حمله کرده باشد، نوع سل متفاوت خواهد بود.
ایرنا: در مورد انتقال بیماری سوالاتی وجود دارد. آیا سل از طریق تماس‌های روزمره مثل دست دادن یا استفاده از وسایل مشترک منتقل می‌شود؟
میرزایی: خیر، این یک باور غلط است. سل از طریق دست دادن یا غذا خوردن مشترک به‌راحتی منتقل نمی‌شود. راه اصلی انتقال، «هوا» است. زمانی که یک فرد مبتلا به سل ریوی فعال سرفه یا عطسه می‌کند، ذرات میکروبی در هوا پخش می‌شود و اگر فرد دیگری این ذرات را تنفس کند، ممکن است مبتلا شود. بنابراین، تماس‌های طولانی‌مدت در فضاهای بسته، شلوغ یا محیط‌هایی که تهویه مناسب ندارند، از عوامل اصلی خطر محسوب می‌شود.
ایرنا: مردم چگونه می‌توانند متوجه شوند که ممکن است به سل مبتلا شده باشند؟ علائم اصلی چیست؟
میرزایی: تشخیص زودهنگام، کلید اصلی است. اگر کسی با علائمی شامل سرفه مداوم که بیش از دو هفته طول کشیده باشد، سرفه‌های همراه با خلط یا حتی مشاهده خون در خلط، تب و تعریق شدید در شب، کاهش وزن ناگهانی و بی‌حالی مکرر، درد در ناحیه قفسه سینه روبرو شد، نباید زمان را از دست بدهد بلکه اگر این نشانه‌ها مشاهده شد، مراجعه سریع به مراکز درمانی الزامی است.
ایرنا: بسیاری از مردم نگران هزینه‌های درمان و آزمایش هستند. آیا بررسی و درمان سل در استان همدان هزینه‌ای دارد؟
میرزایی: این موضوع بسیار حائز اهمیت است و من می‌خواهم به صراحت اعلام کنم که تشخیص و درمان سل در تمامی مراکز بهداشتی و درمانی دولتی به‌صورت کامل رایگان انجام می‌شود.
غربالگری اولیه، بررسی خلط، عکس قفسه سینه و حتی داروهای ضدسل در برنامه‌های کشوری کنترل سل، بدون دریافت هزینه در اختیار بیماران قرار می‌گیرد.
هدف ما این است که زنجیره انتقال قطع شود و هیچ بیماری به دلیل مسائل مالی از درمان باز نماند.
ایرنا: یک چالش بزرگ در درمان سل، قطع کردن خودسرانه مصرف دارو است چرا این موضوع خطرناک است؟
میرزایی: این یکی از بزرگترین خطراتی است که ما با آن روبرو هستیم. درمان سل معمولاً چند ماه طول می‌کشد. برخی بیماران با بهبود نسبی علائم، تصور می‌کنند بهبود یافته‌اند و دارو را قطع می‌کنند.
این کار بسیار خطرناک است و باعث می‌شود بیماری دوباره عود کند و بدتر از آن، باکتری نسبت به دارو مقاوم شود (مقاومت دارویی). در این حالت، درمان بسیار دشوارتر و طولانی‌تر می شود پس بیمار باید تا پایان دوره، طبق دستور پزشک و تحت نظر مداوم باشد.
ایرنا: برای پیشگیری از گسترش این بیماری در جامعه، چه توصیه‌هایی به مردم دارید؟
میرزایی: پیشگیری شامل چند محور از جمله رعایت واکسیناسیون BCG در بدو تولد، توجه به تهویه مناسب در محیط‌های بسته، رعایت بهداشت فردی مثل پوشاندن دهان هنگام سرفه و عطسه و مهم‌تر از همه، اگر کسی سرفه طولانی‌مدت داشت، بلافاصله به جای خوددرمانی، به مرکز بهداشتی مراجعه کند، است در عین حال بررسی اطرافیان و افراد در تماس نزدیک با بیمار نیز بسیار حیاتی است.
ایرنا: وضعیت شیوع بیماری سل در استان همدان در مقایسه با سال‌های گذشته (یا میانگین کشوری) چگونه است؟
میرزایی: روند شناسایی بیماران در استان نسبت به سال ها گذشته کاهشی بوده و از میانگین کشوری نیز کمتر است.
ایرنا: کدام گروه‌های سنی یا اجتماعی در استان همدان بیشترین آسیب‌پذیری را نسبت به ابتلا به سل دارند؟
میرزایی: اصولا بیماری سل بیماری است که بیشتر در افراد سالمند مشاهده می شود.
ایرنا: آیا تمرکز بیماری در مناطق خاصی از استان همدان بیشتر است؟
میرزایی: بیماری سل بیشتر در مناطق حاشیه شهر و مناطق روستایی مشاهده می شود چون تغذیه و وضعیت اقتصادی اجتماعی نقش مهمی در بروز بیماری ایفا می کند.
ایرنا: چه چالش‌هایی در مسیر شناسایی به‌موقع بیماران در استان وجود دارد؟
میرزایی: تشخیص‌های دیرهنگام و نادرست یکی از مهمترین چالش ها است که در این باره برخی از علائم سل مانند سرفه مزمن ممکن است با بیماری‌های تنفسی دیگر شامل برونشیت مزمن یا حتی پیامدهای ناشی از آلودگی هوا اشتباه گرفته شود.
کمبود آموزش عمومی نیز در این باره موثر است و این موضوع موجب شده بسیاری از مردم علائم اولیه سل را جدی نگیرند یا آن را به سرماخوردگی‌های ساده نسبت می‌دهند.
نبودِ کمپین‌های مداوم و هدفمند در سطح استان باعث شده است که جامعه در صورت مواجهه با سرفه‌های بیش از ۲ هفته، بلافاصله به پزشک مراجعه نکنند.
از دیگر موانع و چالش ها می توان به نبود آگاهی در سطوح اولیه اشاره کرد با این توضیح که بسیاری از بیماران در گام نخست به عطاری‌ها یا درمان‌های سنتی روی می‌آورند که این امر نه تنها باعث اتلاف وقت می‌شود، بلکه بیمار را به کانون پخش عفونت در جامعه تبدیل می‌کند.
شناسایی بیماران در برخی گروه‌ها شامل کارتن‌خواب‌ها و معتادان متجاهر به دلیل سبک زندگی، نداشتن دسترسی ثابت و نبود پیگیری برای درمان یکی از بزرگترین چالش‌های سیستم سلامت به شمار می رود.
ایرنا: معاونت بهداشتی همدان چه برنامه‌های ویژه‌ای را برای پیشگیری و کنترل زنجیره انتقال سل اجرا می‌کند؟
میرزایی: بیماریابی در جمعیت های در معرض خطر و مناطق پرخطر مانند اقامتگاه‌های پرجمعیت، مراکز نگهداری سالمندان یا مناطق با تراکم و نمونه گیری از افراد دارای علائم مشکوک به سل در حال انجام است.
بیماریابی در افرادی که داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی مصرف می کنند، افراد همودیالیزی، گیرندگان پیوند و امثالهم همچنین بررسی افراد در تماس حیاتی‌ترین بخش برای قطع زنجیره انتقال است.
به محض شناسایی یک بیمار، تمام افراد نزدیک و کسانی که با او در تماس بودند (اعضای خانواده و همکاران باید تحت نظر قرار گیرند و تست‌های لازم (مانند تست ppd یا عکس رادیولوژی انجام دهند.
ایرنا: با توجه به تابو بودن برخی بیماری‌های عفونی، استان چه استراتژی‌هایی برای رفع سوءتفاهم‌ها و آموزش صحیح به جامعه دنبال می‌کنید؟
میرزایی: برای مقابله با تابو و انگ اجتماعی مرتبط با بیماری سل، استراتژی‌ها نباید تنها به آموزش ختم شود بلکه باید “روان‌شناختی” و “جامعه‌شناختی” نیز باشد. چون مشکل از کمبود اطلاعات نیست، بلکه از برداشت غلط از اطلاعات است.
هدف این است که سل از یک "بیماری مایه شرمساری است” به یک “بیماری عفونی قابل درمان و تحت کنترل” تغییر ماهیت دهد.
در تمامی کمپین‌ها، پیام اصلی نباید فقط “سل خطرناک است” باشد، بلکه باید بر این باشد که “سل قابل درمان است و با رعایت پروتکل‌ها، فرد می‌تواند به زندگی عادی بازگردد.” این پیام باعث کاهش ترس و در نتیجه کاهش پنهان‌کاری بیماران می‌شود.
همچنین جدا کردن سل از مفاهیمی مانند “فقر” و “اعتیاد” و آموزش این نکته که سل یک عامل باکتریایی است و می‌تواند هر کسی را با هر وضعیتی مبتلا کند، به عادی‌سازی بیماری کمک می‌کند.
ایرنا: هدف اصلی معاونت بهداشت در سال جاری برای مدیریت بیماری سل در استان چیست؟
میرزایی: هدف اصلی در سال جاری، دستیابی به اهداف راهبردی سازمان جهانی بهداشت است که هدف نهایی آن حذف سل به عنوان یک تهدید سلامت عمومی است.
به عبارت دقیق‌تر شناسایی زودرس یعنی شناسایی دست کم ۹۰ درصد موارد جدید سل در استان، رساندن نرخ موفقیت درمان به بالای ۹۰ درصد و به حداقل رساندن مرگ‌های ناشی از سل که به دلیل تاخیر در تشخیص رخ می‌دهد از جمله اهداف است.