به گزارش خبرنگار ایرنا، کتاب «مهمترین اختلافات زوجین و راهکارهای عملی حل آنها» برای زوجهای تازهکار، والدین درگیر فشار، زوجهای پرتنش، روابط سرد و حتی زوجهای رضایتمند طراحی شده است. وجه مشترک همه این گروهها یک واقعیت است: رابطه زناشویی پدیدهای پویا و نیازمند مهارت است. تفاوت در مرحله زندگی یا شدت تعارض، نوع استفاده از این مهارتها را تغییر میدهد، اما اصل نیاز به آن را از بین نمیبرد.
پژوهشهای حوزه رشد خانواده نشان میدهد که چالشهای زوجین در طول چرخه زندگی تغییر میکند و نیازهای آموزشی و مهارتی آنان نیز متناسب با این تغییرات باید بازتعریف شود. از این رو، این کتاب نهفقط برای زوجهای «بحرانزده»، بلکه برای طیف گستردهای از زوجها در مراحل و وضعیتهای مختلف طراحی شده است.
این کتاب برای زوجهای تازهازدواجکرده مناسب است و از فرسایش رابطه پیشگیری میکند. سالهای نخست ازدواج دورهای است که انتظارات، عادتها و الگوهای خانوادگی در حال برخورد و بازتعریف هستند. مطالعات طولی نشان دادهاند که الگوهای ارتباطی شکلگرفته در سالهای ابتدایی، پیشبینیکننده مسیر بلندمدت رضایت زناشویی است. بسیاری از زوجهای جوان اختلاف را نشانه ناسازگاری بنیادین تلقی میکنند، در حالی که بخش عمدهای از این اختلافها ناشی از تفاوتهای طبیعی در سبکهای ارتباطی و خانوادگی است.
این کتاب میتواند برای زوجهای دارای فرزند هم مناسب باشد و از مدیریت فشارهای مرحله والدگری بکاهد. ورود فرزند یکی از نقاط عطف تنشزا در زندگی زناشویی است. پژوهشها نشان میدهد که رضایت زناشویی پس از تولد نخستین فرزند در بسیاری از زوجها کاهش مییابد، بهویژه اگر تقسیم نقشها و حمایت عاطفی بازتعریف نشود (Doss & Rhoades, ۲۰۱۷). کمخوابی، فشار اقتصادی و اختلاف در سبکهای تربیتی از عوامل اصلی تعارض در این دورهاند.
زوجهای پرتنش مخاطب دیگر این کتاب هستند، اطلاعات کتاب میتواند در چرخههای مخرب مداخله کند. گروهی از مخاطبان این کتاب زوجهایی هستند که درگیر تعارضهای مکرر، بحثهای تکراری و احساس بنبستاند. در این روابط، مساله اصلی اغلب «موضوع اختلاف» نیست، بلکه «چرخه تعاملی» است. نظریههای معاصر زوجدرمانی نشان میدهد که شناسایی و متوقف کردن چرخههای منفی (مانند حمله–دفاع یا تقاضا–کنارهگیری) نقطه شروع تغییر است.
کتاب میتواند به زوجهای سرد در احیای پیوند عاطفی خاموششده کمک کند. دستهای از زوجها ممکن است تعارض آشکار نداشته باشند، اما رابطهشان دچار سردی و فاصله عاطفی شده باشد. پژوهشهای مربوط به کنارهگیری هیجانی نشان میدهد که نبود تعامل مثبت و کاهش صمیمیت میتواند بهاندازه تعارض آشکار برای دوام رابطه خطرناک باشد (Gottman & Gottman, ۲۰۱۷).
شاید مهمترین پاسخ این باشد که این کتاب فقط برای زوجهای مشکلدار نیست. مطالعات نشان میدهد که حتی زوجهای رضایتمند نیز در صورت بیتوجهی به مراقبت دورهای از رابطه، ممکن است دچار افت تدریجی صمیمیت شوند. مفهوم «نگهداری رابطه» در پژوهشهای جدید بهعنوان فرآیندی فعال تعریف میشود که شامل قدردانی، تنظیم تعارض و بازبینی انتظارات است.
در این معنا، رابطه سالم نیازمند «چکاپ دورهای» است، همانگونه که سلامت جسمی نیازمند مراقبت پیشگیرانه است. استفاده از مهارتهای ارتباطی و حل تعارض پیش از شکلگیری بحران، رویکردی کمهزینهتر و موثرتر از مداخلات دیرهنگام است.
با وجود کارکرد گسترده این کتاب، باید تاکید کرد که در مواردی مانند خشونت خانگی، اعتیاد شدید، خیانت مکرر یا اختلالات روانی درماننشده، مطالعه و تمرین فردی جایگزین مداخله تخصصی نیست. پژوهشها نشان میدهد که در روابط با خشونت شدید، رویکردهای خودیاری ممکن است حتی خطرناک باشند. بنابراین این کتاب مکمل درمان حرفهای است، نه جایگزین آن.
قسمتی از متن کتاب
گفتوگوی بدون حمله: «من احساس میکنم… چون… و ترجیح میدهم...»
یکی از بنیادیترین مهارتهای ارتباطی در روابط زناشویی، توانایی بیان نارضایتی بدون حمله به شخصیت طرف مقابل است. بسیاری از تعارضها نه به دلیل شدت مسئله، بلکه به دلیل نحوه آغاز آن تشدید میشوند. پژوهشهای تعامل زوجین نشان دادهاند که «شروع نرم» (soft start-up) در طرح مسئله، بهطور معناداری پیشبینیکننده نتیجه سازنده در گفتوگو است (Gottman & Levenson, ۲۰۰۰). در مقابل، شروع انتقادی و تهاجمی معمولاً واکنش دفاعی یا مقابلهای ایجاد میکند.
الگوی «من احساس میکنم… چون… و ترجیح میدهم…» یکی از عملیترین ساختارهای زبانی برای آغاز نرم تعارض است. این الگو سه کارکرد همزمان دارد: مسئولیتپذیری هیجانی، شفافیت شناختی و ارائه مسیر جایگزین.
۱. چرا جملات «تو…» دفاع ایجاد میکنند؟
جملاتی که با «تو» آغاز میشوند، اغلب حاوی ارزیابی یا اتهاماند؛ مانند: «تو بیتوجهی» یا «تو همیشه دیر میآیی». این ساختار، تمرکز را از رفتار خاص به هویت فرد منتقل میکند. طبق نظریه اسناد، نسبتدادن رفتار منفی به ویژگیهای پایدار شخصیت، احتمال دفاع و تعارض را افزایش میدهد (Bradbury & Fincham, ۱۹۹۰).
در چنین حالتی، گفتوگو از حل مساله به دفاع از خود تغییر جهت میدهد. حتی اگر محتوای انتقاد درست باشد، قالب تهاجمی آن مسیر ارتباط را مسدود میکند.
۲. ساختار سهگانه جمله مسئولانه
الگوی پیشنهادی سه مؤلفه دارد:
۱. بیان احساس شخصی
۲. توضیح رفتار یا موقعیت مشخص
۳. ارائه درخواست یا ترجیح مشخص
برای مثال:
«من احساس ناراحتی میکنم چون این هفته دو بار دیر رسیدی، و ترجیح میدهم اگر تأخیر داری زودتر خبر بدهی».
این جمله به جای حمله، تجربه درونی گوینده را توصیف میکند و راهحل عملی پیشنهاد میدهد. پژوهشها نشان میدهد که بیان هیجان بهصورت مسئولانه (ownership of emotion) احتمال همدلی طرف مقابل را افزایش میدهد (Overall & McNulty, ۲۰۱۷).
۳. تفاوت بیان احساس با سرزنش پنهان
گاهی افراد از قالب «من» استفاده میکنند، اما همچنان پیام سرزنش منتقل میشود؛ مانند:
«من احساس میکنم تو آدم بیمسئولیتی هستی».
در اینجا، ساختار ظاهری اصلاح شده، اما محتوای پیام همچنان حمله به شخصیت است. بیان صحیح احساس باید بر هیجان درونی تمرکز کند، نه بر قضاوت درباره دیگری.
۴. اثر این الگو بر تنظیم هیجان
بیان احساس بهصورت مستقیم، خود نوعی تنظیم هیجانی است. پژوهشهای حوزه تنظیم هیجان نشان دادهاند که نامگذاری هیجان (affect labeling) شدت برانگیختگی را کاهش میدهد (Gross, ۲۰۱۵). وقتی فرد میگوید «من ناراحتم»، در واقع بخشی از هیجان خود را پردازش و سازماندهی میکند. این فرآیند احتمال انفجار کلامی را کاهش میدهد.
۵. مطالعه موردی کوتاه
زوجی در جلسات مشاوره بارها بر سر مدیریت مالی دچار تنش میشدند. همسر اول معمولاً میگفت: «تو پول را هدر میدهی.» این جمله بلافاصله دفاع و توجیه ایجاد میکرد. با تمرین ساختار جدید، جمله به این شکل تغییر یافت: «من وقتی خریدهای بزرگ بدون هماهنگی انجام میشود مضطرب میشوم، چون احساس ناامنی مالی میکنم. ترجیح میدهم قبل از خریدهای بالای یک مبلغ مشخص با هم صحبت کنیم.» نتیجه، کاهش تنش و آغاز مذاکره بود. این تغییر نشان میدهد که نحوه بیان میتواند مسیر تعارض را تغییر دهد.
۶. مزایای کاربردی این مهارت
۱. کاهش احتمال واکنش دفاعی
۲. افزایش احساس شنیدهشدن
۳. تمرکز بر رفتار قابلتغییر
۴. فراهمکردن زمینه مذاکره
پژوهشهای ارتباطی نشان دادهاند که درخواستهای مشخص و رفتاری (behavioral requests) بهمراتب اثربخشتر از گلایههای کلی هستند (Overall & McNulty, ۲۰۱۷).
۷. چالشهای اجرایی
اجرای این الگو در عمل ساده نیست. موانع رایج عبارتاند از:
عادت به بیان غیرمستقیم یا پرخاشگرانه
دشواری در تشخیص دقیق احساس
ترس از آسیبپذیر نشاندادن خود
تجربه خانوادگی که در آن بیان مستقیم هیجان رایج نبوده است
بسیاری از افراد در بیان احساسات پایه مانند ناراحتی، ناامیدی یا ترس مهارت کافی ندارند و به جای آن از خشم استفاده میکنند. در حالی که خشم اغلب هیجانی ثانویه است که هیجانهای عمیقتر را پنهان میکند.
۸. مرز میان قاطعیت و پرخاشگری
گفتوگوی بدون حمله به معنای انفعال یا تسلیم نیست. قاطعیت (assertiveness) یعنی بیان روشن نیاز و حد و مرز بدون تحقیر یا تهدید. پژوهشها نشان میدهد که قاطعیت با رضایت زناشویی رابطه مثبت دارد، در حالی که پرخاشگری یا اجتناب با نارضایتی مرتبط است (Overall & McNulty, ۲۰۱۷).
جلد کتاب
کتاب «مهمترین اختلافات زوجین و راهکارهای عملی حل آنها» نوشته سیدمجید نبوی و سمیه علوی در ۳۱۳ صفحه در سال ۱۴۰۴ توسط انتشارات ارشک منتشر شد.