گروه جامعه ایرنا- در دشتهای آرام و پهناور آذربایجان غربی، هنوز گاهی صدای بال گشودن پرندهای به گوش میرسد که روزگاری نماد حیات این زیستبوم بود، میشمرغ، بزرگترین پرنده بومی ایران که امروز بیش از هر زمان دیگری در آستانه انقراض قرار گرفته است، پرندهای که زمانی در دشتهای وسیعی از شمالغرب کشور دیده میشد، اکنون تنها در بخشهایی محدود از دشت «سوتاو و حمامیان» شهرستان بوکان برای بقا میجنگد.
میشمرغ نه فقط یک گونه جانوری، بلکه بخشی از میراث طبیعی ایران است، گونهای ارزشمند که کاهش جمعیت آن، زنگ خطر جدی برای تنوع زیستی کشور به شمار میرود، تغییر کاربری اراضی، توسعه کشاورزی، تخریب زیستگاه، تردد ماشینآلات کشاورزی در فصل زادآوری، حضور سگهای بدون صاحب و برهم خوردن آرامش دشتها، از مهمترین عواملی هستند که این پرنده را به مرز انقراض رساندهاند.
فصل بهار و اوایل تابستان، حساسترین دوره زندگی میشمرغ است، این پرنده آشیانه خود را روی زمین میسازد و همین موضوع باعث میشود هرگونه فعالیت کشاورزی بدون برنامه، جان جوجهها و تخمهای آن را تهدید کند، به همین دلیل، حفاظت از این گونه تنها با اقدامات محیطبانی ممکن نیست و بدون همراهی کشاورزان، جوامع محلی و دستگاههای اجرایی، نمیتوان آیندهای روشن برای آن متصور شد.
بر اساس اعلام سازمان حفاظت محیط زیست، در دهه های اخیر جمعیت این گونه در ایران به شدت کاهش یافته، حدود ۲۰ میش مرغ در منطقه ای بسیار محدود در حاشیه شهر بوکان در استان آذربایجان غربی و بخش کوچکی از شهرستان سقز در استان کردستان زندگی می کند، بر این اساس در سالهای اخیر، سازمان حفاظت محیط زیست با مشارکت مردم محلی، برنامههایی مانند پایش مستمر زیستگاه، آموزش کشاورزان، پرداخت مشوق برای تأخیر در برداشت محصولات و حفاظت از محل لانهها را اجرا کرده است. هرچند این اقدامات توانسته تا حدی از شتاب کاهش جمعیت بکاهد، اما کارشناسان معتقدند شرایط میشمرغ همچنان بحرانی است و هر فصل زادآوری برای این گونه، آزمونی سرنوشتساز محسوب میشود.
تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که نجات گونههای در معرض انقراض، تنها با مشارکت مردم امکانپذیر است. هر کشاورزی که چند روز برداشت محصول خود را به تعویق میاندازد، هر روستایی که محل حضور پرنده را گزارش میدهد و هر محیطبان و چیرگبان (حافظان میش مرغ) که شبانهروز از زیستگاه مراقبت میکند، در حقیقت سهمی در حفظ آخرین بازماندههای این گونه ارزشمند دارد.
چندی پیش حمید ظهرابی معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست گفته بود؛ در تلاش هستیم برای نجات میش مرغ در ایران با کشورهای دارای تجربه تکثیر آن در آسیا و اروپا همکاری های علمی و فنی گسترده ای را آغاز کنیم، همزمان اقدامات مربوط به رفع تهدیدات و ارتقای کیفیت زیستگاه را با جدیت بیشتری نسبت به گذشته ادامه خواهیم داد.
وی افزود: در سال های اخیر سازمان حفاظت محیط زیست و گروه های مردمی، تلاش های زیادی برای ایمن سازی زیستگاه این گونه انجام داده اند، مهمترین زیستگاه این گونه، محدوده پناهگاه حیات وحش دشت سوتاو و حمامیان است و این پرنده از دیرباز با کشتزارهای گندم دیم مأنوس بوده و در این کشتزارها لانه سازی و زادآوری می کند.
ظهرابی اظهار کرد: در سال های گذشته، برنامه خرید و پایش کشتزارهای گندم دیم، خرید گندم سرپا (خرید محصول درو نشده) و به تعویق انداختن دروی محصول، بهره گیری از تجهیزات نوین در پایش و حفاظت، به کارگیری نیروهای مردمی در حفاظت زیستگاه در غالب چیرگبان (حافظان میش مرغ) در دستور کار سازمان حفاظت محیط زیست بوده است، همچنین اقدامات فرهنگی مناسبی با کمک هنرمندان، مستندسازان، برنامه عمران ملل متحد و گروه های مردمی برای شناساندن میش مرغ و برندسازی این گونه در شهرستان بوکان انجام شده است، اما با توجه روند منفی رشد جمعیت این گونه، ناگزیر به ایجاد جمعیت پشتیبان با هدف معرفی تعداد تکثیر شده در اسارت به زیستگاه در آینده هستیم.
بر این اساس چهارمین نشست کمیته ملی پروژه حفاظت از میشمرغ با حضور معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان، مدیران کل حفاظت محیط زیست استانهای آذربایجان غربی و کردستان، کارشناسان خبره، اعضای کمیته تخصصی و مدیران اجرایی دفاتر حوزه معاونت طبیعی برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی سازمان حفاظت محیط زیست، حمید ظهرابی معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان، در این نشست با تأکید بر ضرورت تقویت اقدامات حفاظتی درونزیستگاهی، خواستار گسترش مشارکت جوامع محلی، افزایش نقش نیروهای بومی و استمرار برنامههای مدیریت زیستگاه شد.
وی با اشاره به اهمیت پروژههای تکثیر، بر تسریع در تکمیل زیرساختهای پروژه تأکید کرد تا اقدامات برونزیستگاهی به عنوان مکملی مؤثر در کنار حفاظت در زیستگاههای طبیعی ایفای نقش کنند.
در ادامه، فراهم احمدزاده مدیر ملی پروژه میشمرغ و عضو هیئتعلمی دانشگاه شهید بهشتی، عملکرد دوساله این پروژه را در دو حوزه درون زیستگاهی و برون زیستگاهی تشریح کرد و گفت: در حوزه درونزیستگاهی، با محوریت مدیریت زیستگاههای اصلی و پایش شبانهروزی، دستاوردهای مثبتی حاصل شده است، استفاده از ظرفیت جوامع محلی و بهکارگیری نیروهای بومی تحت عنوان چیرگبانان در کنار آموزش و جلب مشارکت سازمانهای مردمنهاد، نقش تعیینکنندهای در کاهش تهدیدها و پایداری جمعیت این گونه داشته است.
همچنین پیمان ولیزاده معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش درباره دستاوردهای برونزیستگاهی تصریح کرد: احداث و تجهیز تخصصی سالنهای تکثیر و پرواز که برای نخستینبار در کشور در حال اجرا است، حرکتی کمنظیر در سطح خاورمیانه محسوب میشود و تکمیل زیرساختهای آن با جدیت پیگیری میشود.
وی به گسترش محدوده عملیاتی اشاره کرد و افزود: در فاز جدید فعالیتها، با تمرکز بر استان کردستان، مطالعات امکانسنجی برای احیای زیستگاههای تاریخی در کنار زیستگاههای فعال آغاز شده است تا زمینه بازسازی جمعیت این گونه در گستره وسیعتری از زیستگاههای تاریخی فراهم شود.