به گزارش خبرنگار کتاب ایرنا، همزمان با فرارسیدن روز بزرگداشت شیخ صفی‌الدین اردبیلی عارف و صوفی ایرانی به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی آیین بزرگداشت این عارف و شخصیت برجسته تاریخ و فرهنگ ایران، عصر روز یکشنبه چهارم مرداد ۱۴۰۵ در فضای مجازی برگزار شد.
منوچهر صدوقی‌سها مدرس و پژوهشگر حکمت و عرفان اسلامی در این مراسم طی سخنانی با تاکید بر ضرورت تفکیک میان دو مفهوم «عرفان» و «تصوف» اظهار کرد: این دو عنوان، اگرچه ارتباط و تعامل فراوانی با یکدیگر دارند، اما مترادف نیستند و هر یک موضوع، مبادی و مسائل خاص خود را دارند. از همین رو، شیخ صفی‌الدین را باید از بزرگ‌ترین مشایخ تصوف حقیقی ایران دانست.
وی با بیان اینکه تصوف حقیقتی ریشه‌دار در فرهنگ اسلامی است، افزود: برخلاف دیدگاهی که منشا تصوف اسلامی را بیرون از اسلام می‌داند، این حقیقت از صدر اسلام و همزمان با نزول قرآن کریم در فرهنگ اسلامی حضور داشته و یکی از ارکان مهم این فرهنگ به شمار می‌آید.
صدوقی‌سها با استناد به کتاب «صفوه الصفا»گفت: شیخ صفی‌الدین در کنار تبیین مبانی تصوف، با صراحت در برابر صوفیان دروغین ایستادگی می‌کرد. او کسانی را که تنها ظاهر صوفیانه داشتند و در باطن مردم را گمراه می‌کردند، به گرگی تشبیه می‌کند که در لباس میش وارد گله شده است تا به آن آسیب برساند.
وی ادامه داد: از نگاه شیخ صفی، کسانی که دین و معنویت را وسیله معاش و کسب منفعت قرار می‌دهند، بزرگ‌ترین آسیب را به حقیقت تصوف وارد می‌کنند و به همین دلیل، او همواره بر پالایش این مسیر از مدعیان تاکید داشت.
مولف کتاب«تاریخ حکما و عرفای متأخر بر ملاصدرا» با اشاره به بخش دیگری از سخنان شیخ صفی درباره «ذکر» گفت: شیخ صفی معتقد بود مخالفت با ذکر الهی، برخاسته از بیماری نفس انسان است؛ زیرا ذکر، نورانیتی ایجاد می‌کند که عیب‌های نفس را آشکار می‌سازد و کسانی که خواهان پنهان ماندن این کاستی‌ها هستند، با ذکر و اهل ذکر مخالفت می‌کنند.
صدوقی‌سها در ادامه به جایگاه علمی شیخ صفی نیز پرداخت و اظهار کرد: یکی از نکات مهم اندیشه او، تبیین دقیق مراحل سیر و سلوک معنوی است. شیخ صفی در بیان مراتب سلوک، بر «سیر الی‌الله»، «سیر فی‌الله» و «سیر مع‌الله» تاکید می‌کند و این بیان، نشان‌دهنده عمق معرفت و جایگاه علمی او در حوزه عرفان اسلامی است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: شیخ صفی‌الدین اردبیلی نه‌تنها یکی از بزرگ‌ترین مشایخ تصوف ایران، بلکه اندیشمندی دقیق‌النظر بود که با دفاع از حقیقت، نقد انحراف‌ها و تبیین مبانی اصیل سلوک، میراثی ماندگار در تاریخ عرفان اسلامی بر جای گذاشت.

اولیای الهی جهان را از منظری دیگر می‌بینند
محمود شالویی رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در این مراسم اظهار کرد: اولیای الهی جهان را از منظری دیگر می‌بینند و دل آنان به نور الهی روشن شده است. از این‌رو، شناخت حقیقت وجودی آنان برای کسانی که تنها به ظاهر زندگی آنان می‌نگرند، آسان نیست.
وی با استناد به ابیاتی از مثنوی معنوی مولانا، افزود: اولیای الهی با تزکیه نفس و پشت سر گذاشتن همه امیال نفسانی، به مقام قرب الهی رسیده‌اند و درون آنان جلوه‌گاه نور حق شده است؛ نوری که با روشنایی‌های ظاهری این جهان تفاوتی بنیادین دارد.
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تصریح کرد: نور خورشید، تنها ظاهر را روشن می‌کند، اما آنچه درون انسان را نورانی می‌سازد، همان نور الهی است که در جان اولیای خدا تجلی یافته و آنان را به سرچشمه هدایت برای دیگران تبدیل کرده است.

صفی الدین اردبیلی و پیام‌آوری برای انسان امروز
در ادامه سیدسلمان صفوی رئیس آکادمی مطالعات ایرانی لندن به ایراد سخن پرداخت، او گفت: شیخ صفی‌الدین تنها عارف تاریخی نیست، بلکه پیام‌آوری برای انسان امروز است؛ انسانی که با وجود پیشرفت‌های گسترده، بیش از هر زمان دیگری به معنا، اخلاق و آرامش درونی نیاز دارد.
وی با بیان اینکه نخستین پیام مکتب شیخ صفی، عشق الهی است، افزود: عشق در اندیشه او، آتشی است که خودخواهی و انانیت را می‌سوزاند و انسان را به کرامت، رحمت و آرامش می‌رساند. از نگاه شیخ صفی، تا انسان از خود نگذرد، به حقیقت خویش دست نخواهد یافت.
صفوی دومین پیام این مکتب را فتوت و جوانمردی دانست و گفت: جوانمردی به قدرت و غلبه بر دیگران نیست، بلکه در گذشت، فروتنی، بخشش و یاری رساندن به نیازمندان معنا پیدا می‌کند. جامعه امروز بیش از هر چیز به انسان‌هایی نیاز دارد که قدرت، ثروت و دانش را در خدمت دیگران قرار دهند.
وی با اشاره به جایگاه معنویت در اندیشه شیخ صفی اظهار کرد: معنویت در مکتب او به معنای کناره‌گیری از جامعه نیست، بلکه حضور مسئولانه در میان مردم و انجام درست وظایف اجتماعی است. هر کاری که با صداقت، امانت و نیت الهی انجام شود، جلوه‌ای از عبادت به شمار می‌آید.

بقعه شیخ صفی؛ نماد هویت ملی و خودباوری ایرانیان
چهارمین سخنران این آیین کریم حاجی‌زاده استاد دانشگاه محقق اردبیلی بود. او طی سخنانی گفت: پس از درگذشت شیخ صفی‌الدین در سال ۷۳۵ هجری قمری، فرزندش صدرالدین موسی پیکر پدر را به خاک سپرد و با ساخت گنبد «الله‌الله»، هسته اولیه مجموعه‌ای را بنیان نهاد که به تدریج به خانقاه بزرگ اردبیل و محل حضور مریدان و جانشینان شیخ تبدیل شد.
وی افزود: حدود ۱۷۲ سال پس از رحلت شیخ صفی، شاه اسماعیل صفوی با تکیه بر نفوذ معنوی و مذهبی خاندان صفوی، اندیشه تشکیل حکومتی مستقل را تحقق بخشید و سلسله صفویه را بنیان گذاشت.
حاجی‌زاده با اشاره به نقش تاریخی شاه اسماعیل گفت: وی در مدت دوازده سال با نبردهای پی‌درپی، سرزمینی یکپارچه از قفقاز تا خلیج‌فارس و از هرات تا بغداد ایجاد کرد و با رسمیت بخشیدن به زبان فارسی و مذهب تشیع، استقلال زبانی و دینی ایران را استحکام بخشید.
حاجی‌زاده در پایان خاطرنشان کرد: مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی به عنوان یک اثر برجسته تاریخی، سیر تحول معماری ایران از دوره تیموری تا قاجار را در خود جای داده و همچون کتابی مصور، تاریخ معماری این سرزمین را روایت می‌کند؛ این مجموعه یادگاری ارزشمند از دوره شکل‌گیری ایرانِ مستقل، با هویت شیعی و وحدت سرزمینی است و می‌تواند برای هر ایرانی مایه خودباوری و برای هر بازدیدکننده خارجی، نمادی از دیرینگی، شکوه و پایداری تمدن ایران باشد.

آوازه علمی و معنوی شیخ صفی الدین اردبیلی
امیر رجبی مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اردبیل نیز در این رویداد با تشریح ابعاد مختلف زندگی و شخصیت شیخ صفی‌الدین اردبیلی، این عارف بزرگ را بنیان‌گذار مکتبی دانست که با تکیه بر معنویت، اخلاق و تربیت، تاثیری ژرف بر تاریخ، فرهنگ و هویت ایران اسلامی برجای گذاشت.
وی با اشاره به پژوهش‌های خود درباره این شخصیت تاریخی اظهار کرد: حاصل سال‌ها مطالعه و تحقیق خود را در کتاب «شرح صفا» منتشر کرده‌ام و سخنان خودم در این برنامه را نیز بر پایه منابع معتبر، به‌ویژه کتاب «صفوه الصفا» ابن‌بزاز اردبیلی، بیان می‌کنم.
دوران ارشاد شیخ صفی پس از درگذشت شیخ زاهد گفت: آوازه علمی و معنوی شیخ صفی به‌سرعت از مرزهای اردبیل فراتر رفت و طالبان حقیقت از سراسر ایران، آناتولی، قفقاز، هند و دیگر سرزمین‌های اسلامی برای بهره‌گیری از محضر او راهی اردبیل شدند.
وی تاکید کرد: نفوذ اجتماعی شیخ صفی سبب شد حاکمان ایلخانی نیز به او توجه نشان دهند، اما ارتباط وی با دستگاه حکومت هرگز برای کسب قدرت یا ثروت نبود، بلکه از جایگاه معنوی خود برای کاهش فشارها بر مردم، دفاع از حقوق آنان و حل مشکلات اجتماعی استفاده می‌کرد.
رجبی افزود: شیخ صفی نه‌تنها هدایای دریافتی را میان نیازمندان تقسیم می‌کرد، بلکه اموال موروثی خود را نیز وقف زاویه و خدمت به فقرا، سالکان و جویندگان معرفت کرد. این روحیه ایثار و مردم‌داری، یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های شخصیت او به شمار می‌رود.