به گزارش ایرنا، میراث هفت هزار ساله خراسان شمالی امروز بیش از هر زمان دیگری زیر سایه تهدیدی خاموش اما ویرانگر و تهدیدی به نام «سراب گنج» قرار گرفته است.
حفاری‌های غیرقانونی که با امید واهی دستیابی به ثروت انجام می‌شود، نه تنها دستاوردی برای حفاران ندارد، بلکه هر بار بخشی از هویت، تاریخ و تمدن ایران را برای همیشه نابود می‌کند.
کارشناسان هشدار می‌دهند هر کلنگی که بر پیکر محوطه‌های تاریخی فرود می‌آید، صفحه‌ای از تاریخ این سرزمین را از میان می‌برد؛ خسارتی که دیگر قابل جبران نیست و در چنین شرایطی، حفاظت از آثار تاریخی تنها وظیفه میراث فرهنگی نیست، بلکه مسئولیتی ملی است که مشارکت همه دستگاه‌ها و مردم را می‌طلبد.
خبرنگار ایرنا در گفت‌وگو با «احمد دیناری» ، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان شمالی ابعاد این چالش و راهکارهای مقابله با آن را بررسی کرده است.
ایرنا: خراسان شمالی از چه جایگاهی در نقشه میراث فرهنگی کشور برخوردار است و چه ظرفیت‌هایی این استان را متمایز کرده است؟
دیناری: خراسان شمالی به حق «گنجینه فرهنگ‌ها» و «ایران کوچک» نامیده می‌شود. این استان با پیشینه‌ای حدود هفت هزار ساله از غنی‌ترین مناطق کشور از نظر آثار تاریخی و فرهنگی است.
تاکنون یک هزار و ۵۳۷ اثر در استان شناسایی شده که از این تعداد، ۷۵۸ اثر در فهرست آثار ملی ثبت شده و ۵۲۷ مورد آن آثار تاریخی هستند و این آثار بازه گسترده‌ای از دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی تا دوره معاصر را در بر می‌گیرند.
مجموعه‌هایی مانند نیایشگاه اسپاخو، شهر تاریخی بلقیس اسفراین، ارگ نادری شیروان، رباط‌های تاریخی و عمارت مفخم تنها بخشی از ظرفیت‌هایی هستند که خراسان شمالی را به یکی از قطب‌های مهم میراث فرهنگی ایران تبدیل کرده‌اند.
ایرنا: اکتشافات اخیر در دشت اسفراین چه اهمیتی برای مطالعات تاریخی استان دارد و چه برنامه‌ای برای بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها وجود دارد؟
دیناری: یافته‌های جدید در دشت اسفراین نشان می‌دهد هنوز بخش قابل توجهی از تاریخ این سرزمین ناشناخته باقی مانده است و این موضوع اهمیت مطالعات باستان‌شناسی را دوچندان می‌کند.
البته رویکرد ما در قبال این محوطه‌ها، بهره‌برداری شتاب‌زده یا جذب فوری گردشگر نیست. هر کشف جدید باید مسیر علمی خود را از طریق مطالعات تخصصی، گمانه‌زنی، کاوش‌های باستان‌شناسی و تامین اعتبارات لازم طی کند.
اطلاع‌رسانی درباره این اکتشافات بیشتر با هدف افزایش آگاهی عمومی انجام می‌شود و هرچه ارزش علمی این آثار بیشتر باشد، مسئولیت ما برای حفاظت اصولی از آنها نیز سنگین‌تر خواهد بود.
ایرنا: در سال‌های اخیر باور به وجود گنج و افزایش حفاری‌های غیرقانونی به یکی از نگرانی‌های جدی تبدیل شده است. چرا این موضوع را یک سراب می‌دانید؟
دیناری: آنچه امروز با عنوان گنج‌یابی در جامعه مطرح می‌شود، بیش از آنکه واقعیت داشته باشد، محصول مشکلات اقتصادی، انتشار اطلاعات نادرست در فضای مجازی و ضعف فرهنگ‌سازی است.
متاسفانه برخی افراد تصور می‌کنند با حفاری در محوطه‌های تاریخی می‌توانند به ثروت برسند، در حالی که نتیجه این اقدامات، تنها نابودی آثار تاریخی و از بین رفتن اطلاعات ارزشمند باستان‌شناسی است.
میراث فرهنگی متعلق به یک فرد یا یک نسل نیست؛ این آثار سرمایه مشترک همه مردم ایران هستند. به همین دلیل، هرگونه تعرض به این محوطه‌ها در واقع آسیب به هویت تاریخی کشور است و با متخلفان نیز مطابق قانون برخورد می‌شود.
اگر فردی به صورت اتفاقی با شی تاریخی مواجه شد، بهترین اقدام تحویل آن به اداره میراث فرهنگی است تا ضمن حفظ ارزش علمی اثر، حقوق عمومی نیز صیانت شود.
ایرنا: به نظر شما از منظر روان‌شناسی، چه عواملی باعث می‌شود برخی افراد با وجود هشدارهای قانونی و علمی، همچنان به گنج‌یابی و حفاری‌های غیرمجاز روی بیاورند؟
دیناری: ریشه این موضوع را باید در ترکیبی از فشارهای اقتصادی، امید به ثروت یک‌شبه و تاثیرپذیری از فضای مجازی جست‌وجو کرد.
وقتی فردی با مشکلات معیشتی مواجه است، ممکن است وعده‌های غیرواقعی درباره کشف گنج برای او جذاب به نظر برسد. متاسفانه برخی کانال‌ها و افراد سودجو نیز با انتشار روایت‌های ساختگی، این تصور را ایجاد می‌کنند که دستیابی به گنج آسان و دست‌یافتنی است، در حالی که واقعیت کاملا متفاوت است.
این یک خطای شناختی است که فرد را به سمت تصمیم‌های پرخطر سوق می‌دهد؛ تصمیم‌هایی که در نهایت نه تنها سودی ندارد، بلکه به تخریب میراث ملی و گرفتار شدن در تبعات قضایی منجر می‌شود.
ایرنا: از منظر جامعه‌شناسی، برای ریشه‌کن کردن فرهنگ گنج‌یابی چه اقداماتی باید در جامعه انجام شود؟
دیناری: گنج‌یابی فقط یک تخلف فردی نیست، بلکه یک مسئله اجتماعی و فرهنگی است و مقابله با آن نیز نیازمند یک حرکت جمعی است.
هرچه آگاهی عمومی درباره ارزش میراث فرهنگی افزایش یابد، گرایش به حفاری‌های غیرمجاز کاهش پیدا می‌کند. آموزش این مفاهیم باید از مدارس آغاز شود و رسانه‌ها، دانشگاه‌ها، نهادهای فرهنگی، ائمه جمعه، شوراهای محلی و حتی خانواده‌ها در این زمینه نقش‌آفرین باشند.
اگر مردم به این باور برسند که آثار تاریخی سرمایه مشترک همه ایرانیان و بخشی از هویت ملی ماست، دیگر به چشم منبع درآمد به آن نگاه نخواهند کرد، بلکه خود به حافظان این میراث ارزشمند تبدیل می‌شوند.
تنها با تقویت سرمایه اجتماعی و فرهنگ مسئولیت‌پذیری می‌توان این باور نادرست را اصلاح و از تکرار چنین آسیب‌هایی جلوگیری کرد.
ایرنا: برای مقابله با حفاری‌های غیرمجاز، صرف برخوردهای قانونی کافی است یا نیاز به اقدامات فرهنگی نیز وجود دارد؟
دیناری: بدون تردید برخوردهای قانونی به تنهایی کافی نیست. مقابله با این پدیده نیازمند یک عزم همگانی و فرهنگ‌سازی گسترده است.
آموزش و پرورش باید از سنین پایین اهمیت میراث فرهنگی را به دانش‌آموزان آموزش دهد، دانشگاه‌ها نقش پژوهشی خود را تقویت کنند و رسانه‌ها نیز با اطلاع‌رسانی صحیح، مانع گسترش باورهای نادرست شوند.
همچنین دستگاه‌های اجرایی، شوراهای برنامه‌ریزی و حتی بانک‌ها می‌توانند در قالب مسئولیت‌های اجتماعی در معرفی ظرفیت‌های گردشگری و حفاظت از آثار تاریخی مشارکت داشته باشند. در کنار این اقدامات، یگان حفاظت میراث فرهنگی با همکاری نیروی انتظامی نیز نظارت بر محوطه‌های تاریخی را تشدید کرده است.
ایرنا: خطاب به افرادی که همچنان تحت تاثیر تبلیغات گنج‌یابی قرار دارند، چه توصیه‌ای دارید؟
دیناری: توصیه من کاملا روشن و صریح است؛ به هیچ عنوان وارد این مسیر نشوند. مشکلات اقتصادی قابل درک است، اما این مسائل نمی‌تواند مجوزی برای تخریب میراث ملی باشد.
تجربه نشان داده است که حفاری‌های غیرقانونی نه تنها به ثروت ختم نمی‌شود، بلکه در اغلب موارد با تشکیل پرونده قضایی، ضبط تجهیزات و مجازات قانونی همراه است.
تنها در سه ماه گذشته پرونده‌های متعددی در زمینه حفاری غیرمجاز و کشف فلزیاب در استان تشکیل شده که همگی پیامدهای حقوقی برای متخلفان داشته است.
حفظ تاریخ و هویت ایران وظیفه همه ماست و اگر فردی به شیء تاریخی برخورد کرد، باید آن را به مراجع ذی‌صلاح تحویل دهد تا این سرمایه ارزشمند برای نسل‌های آینده باقی بماند.