به گزارش خبرنگار ایرنا، سالن سازمان نظام مهندسی ساختمان استان قزوین شامگاه پنجشنبه، میزبان مراسمی بود که در آن ادبیات و جامعه‌شناسی در یک نقطه مشترک به هم رسیدند؛ روایت، همان نیرویی که هم حافظه فردی را سامان می‌دهد و هم تجربه جمعی را قابل فهم می‌کند.
مراسم رونمایی از کتاب خواب‌های گذشته نوشته محمد آریان‌پور با حضور نویسندگان، هنرمندان و فعالان حوزه ادبیات و علوم اجتماعی برگزار شد و فضای جلسه، بیش از آنکه صرفا یک معرفی کتاب باشد، به میدان گفت‌وگو درباره وضعیت انسان معاصر و شکل‌های تازه روایت در زمانه امروز تبدیل شد.
در این نشست، سخنرانان بر این نکته تأکید کردند که خواب‌های گذشته در قالب روایت کلاسیک و خطی نمی‌گنجد؛ اثری که قرار نیست خواننده را با قصه‌ای ساده و پیش‌بینی‌پذیر همراه کند یا با یک پیرنگ روشن، خیال او را از سرنوشت شخصیت‌ها آسوده سازد.
آنچه در مرکز توجه قرار گرفت، تجربه‌ای بود که متن به مخاطب تحمیل می‌کند، رفت‌وآمد میان واقعیت و خیال، هجوم خاطرات، تضادهای پی‌درپی و نوعی روایتگری که به جای توضیح دادن، مدام پرسش ایجاد می‌کند و خواننده را به مکث، تردید و بازخوانی فرا می‌خواند.
از منظر حاضران، ارزش این کتاب تنها در «موضوع» آن خلاصه نمی‌شود، بلکه در شیوه بیان و نسبتش با زیست امروز قابل ردیابی است، روزگاری که بحران هویت، پراکندگی ذهن، سیال شدن تجربه‌ها و پرشدن جهان از داده و خبر، فرصت فهم عمیق را کمتر کرده است و در چنین شرایطی، ادبیات می‌تواند نقش حافظه را بازی کند؛ حافظه‌ای که نه با آمار و گزارش، بلکه با رنج، عشق، فقدان و جست‌وجوی معنا سخن می‌گوید.
این مراسم نیز در نهایت، پاسداشتی است از همین امکان، اینکه هنوز می‌توان با یک رمان درباره زیستن در ایران امروز فکر کرد.
در این نشست تخصصی، حسن لطفی نویسنده و پیشکسوت سینما، سعید عاشقی شاعر و کارشناس ادبی، و حسین علیجانی جامعه‌شناس، هر یک از زاویه‌ای متفاوت ابعاد گوناگون این رمان را نقد و واکاوی کردند.

حسن لطفی: تولد بوف کوری دیگر در زیست‌ جهان امروز
حسن لطفی، نویسنده و پیشکسوت سینمای قزوین، در ابتدای سخنان خود با اشاره به فرم و ساختار روایی اثر، خطاب به مخاطبان تاکید کرد: در مواجهه با «خواب‌های گذشته» نباید به دنبال یک پیرنگ خطی و داستانی خوش‌خوان باشند، قرار نویسنده با شما این نیست که روایتی سرراست ارایه دهد تا مدام بپرسید بعد چه خواهد شد بلکه او از هراس مرگ و زیست رجاله‌ها می‌گوید و در این مسیر، حتی دست به فریب هوشمندانه مخاطب می‌زند.
آریان‌پور با استفاده از تکنیک سیال ذهن و خلق روایتی چهارفرمانه، متنی ساخته است که بر اثر وقایع و تلاطم‌های روزگار شکل گرفته و هجوم خاطره‌ها و تضادهای پررنگ، شالوده اصلی آن را می‌سازد، متنی ارزش بارها خواندن را دارد که در هر بار مطالعه، لایه‌ای تازه را برای کشف کردن در اختیار خواننده بگذارد.
این منتقد و فیلم‌ساز، رمان آریان‌پور را در خویشاوندی ساختاری با شاهکار بوف کور صادق هدایت دانست و افزود: رمان خواب‌های گذشته شباهتی انکارناپذیر به بوف کور دارد، اما با این تفاوت اساسی که محمد آریان‌پور روایت خود را در مختصات زمانی و زیستی امروز بازتعریف کرده است، اگر نگاه هدایت متمرکز بر جامعه و مردمِ زمانه خودش بود، آریان‌پور روایتی کاملا امروزی ارایه می‌دهد که در آن، زن با قامت معشوق وارد داستان می‌شود و زخمی عمیق بر پیکره متن می‌زند، این کتاب برای نویسنده‌ای که سال‌ها در عرصه مقاله‌نویسی قلم زده و اینک به دنیای رمان قدم گذاشته، یک گام بلند به جلو و یک اتفاق فرخنده در ادبیات داستانی است.
لطفی در بخش دیگر تحلیل خود، قدرت روایت‌گری اثر در مواجهه با مخاطب را مورد توجه قرار داد و اظهار کرد: کتاب قرار نیست آدم‌ها و رخدادها را به ساده‌ترین شکل ممکن به شما بفهماند بلکه دقیقا زیر پای خواننده را خالی می‌کند، درست در لحظه‌ای که احساس می‌کنی قدرت داستان در دست توست و همه‌چیز را درک کرده‌ای، نویسنده تو را دچار تردید می‌کند و این ایجاد تردید و از بین بردن قطعیت، نشان‌دهنده آن است که ما با تولد بوف کوری دیگر در زمانه خود روبه‌رو هستیم؛ اثری که نشان می‌دهد روایت وقتی ارزشمند است که ذهن مخاطب را به مبارزه بطلبد.

سعید عاشقی: خواب های گذشته تجلی سوررئالیسم و جریانات نو در غیاب پیرنگ کلاسیک
سعید عاشقی، شاعر و کارشناس ادبی، سخنان خود را با تحلیل اقتضائات دنیای مدرن و تاثیر آن بر ساختار ادبیات آغاز کرد و گفت: در این اثر قرار نیست با متنی روبه‌رو شویم که بر پایه‌های پیرنگ سنتی و شخصیت‌پردازی کلاسیک استوار باشد، ورود اثر به عرصه سوررئالیسم و عبور از فرامرزهای داستانی، برخاسته از بحران‌های دنیای امروز است‌ و در جامعه‌ای که با بحران هویت، پراکندگی تمرکز و از دست رفتن یکپارچگی دست‌پنجره نرم می‌کند، داستان‌ها نیز به همین سمت سوق پیدا می‌کنند و ارتباط برقرار کردن با چنین آثاری، تماماً به جهان‌بینی و زاویه دید مخاطب بستگی دارد.
این کارشناس ادبی با تاکید بر عناصر ساختاری کتاب، به غلبه مونولوگ بر دیالوگ اشاره کرد و ادامه‌داد: کتاب فاقد دیالوگ به معنای متعارف است و تماما بر پایه مونولوگ شکل گرفته است، اما دیالوگ‌ها در دل همین تک‌گویی‌ها جاری هستندو ما در اینجا با من‌های متکثر مواجهیم که موقعیت‌های گوناگون را روایت می‌کنند، کاراکترهای داستان اگرچه نام دارند، اما فاقد اکشن و کنش فیزیکی هستند که این خود نشان‌دهنده انسان معاصرِ عاجز از درک خویشتن است و علاوه بر این، ویژگی اسکیزوفرنیک اثر و عدم باور به اصل و معنای واحد، اگرچه ممکن است خواننده ناآماده را کلافه کند، اما واقعیت زیست در جهان‌های موازی و تودرتوی واقعیت و خیال را به تصویر می‌کشد.
عاشقی زبان رمان را یکی از نقاط قوت برجسته آن دانست و تصریح کرد: "خواب‌های گذشته" از یکدستی زبان بسیار خوبی برخوردار است و سطرها و تصاویر شاعرانه فراوانی دارد که متن را از منظر قلم به شعر نزدیک می‌کند، با این حال، درک چنین اثری در دنیای امروز نیازمند هوشمندی هنراندیشانه است و در شرایطی که جامعه با بحران مطالعه روبه‌روست، نویسنده دست مخاطب را می‌گیرد تا او را با سویه‌های مختلف داستان درگیر کند، نه اینکه صرفاً او را در یک مسیر یک‌طرفه حبس سازد، البته باید هوشیار باشیم که دانش و ابزارهای روان‌شناسی و فلسفی ما نباید مانعی برای مواجهه مستقیم و بی‌واسطه با جوهره خودِ اثر هنری شود.

حسین علیجانی: رمان به مثابه حافظه زیسته و رنج انسان ایرانی
حسین علیجانی، جامعه‌شناس، سخنان خود را با مقایسه نگاه جامعه‌شناختی و ادبیات داستانی آغاز کرد و گفت: نگاه جامعه‌شناسی غالب در کشور ما متاسفانه دچار توهمات خیالی است و زمینی و سرزمینی فکر نمی‌کند؛ مدام به کلی‌گویی می‌پردازد و از تحلیل واقعی بازمی‌ماند اما رمان خواب‌های گذشته زیست واقعی نویسنده را بازتاب می‌دهد و به زیبایی از حوادث و گسست‌های تاریخی عبور کرده است، در روزگاری که داده‌ها و آمارها توسط رسانه‌ها پمپاژ می‌شوند، این سوال مطرح است که چرا باز هم به رمان پناه می‌بریم؟ پاسخ این است که اگر جامعه‌شناسی به ما می‌آموزد جامعه چگونه کار می‌کند، ادبیات به ما می‌آموزد که چگونه در این جامعه زیست کنیم.
این پژوهشگر جامعه‌شناسی، اثر آریان‌پور را فرصتی برای تامل در وضعیت انسان معاصر ایرانی دانست و افزود: این کتاب آئینه‌ای از زیست ما در دوران مدرنیته سیال است؛ انسانی که مدام میان فقدان، نوشتن و فراموش کردن در رفت‌وآمد است، راوی داستان پیوسته به عقب بازمی‌گردد و این دقیقا همان الگوی زیستی ما ایرانیان است که گذشته در ما زندگی می‌کند و ما ساکنان و حافظان خاطرات خویش هستیم، در انفجار اطلاعات امروز، رمان‌هایی مانند خواب‌های گذشته ما را به مکث و تفکر دعوت می‌کنند، چراکه ادبیات، حافظه زنده و تاریخی انسان است.
علیجانی ستون فقرات داستان را رنج انسانی برشمرد و خاطرنشان کرد: آنچه در خواب‌های گذشته بیش از هر چیز خودنمایی می‌کند، عنصر رنج است، ما در دل همین رنج‌ها عاشق می‌شویم، روایت‌هایمان را از دست می‌دهیم و دوباره خودمان آن‌ها را کشف می‌کنیم، راز ماندگاری ادبیات در همین نکته نهفته است که ادبیات برخلاف گزارش‌های رسمی، نه از انسان پیروز، بلکه از انسان جست‌وجوگر سخن می‌گوید، امشب جمع شده‌ایم تا پاسدار روایت باشیم؛ روایتی که نویسنده آن را چنان عریان و دقیق بیان کرده که نیاز به توضیح اضافه ندارد، چراکه جامعه‌ای که روایت‌های بیشتری برای گفتن داشته باشد، جامعه‌ای انسانی‌تر و پایدارتر خواهد بود.

محمد آریان‌پور (نویسنده کتاب): روایت و راوی نامعتبر
محمد آریان پور، نویسنده کتاب خواب‌های گذشته اظهار کرد: هنگامی که دست به قلم می‌بریم و کتابی می‌نویسیم، راوی قصه‌ای تلخ، شیرین یا ترکیبی از تجربه‌های گوناگون را روایت می‌کند، در اثر حاضر، تلاش من بر این بوده است که از عنصر راوی نامعتبر بهره بگیرم؛ چراکه گاهی روایتی را آغاز می‌کنیم اما خود در دام و غرق روایت دیگری می‌شویم و از همین رو، روایت‌های متناقضی را کنار هم قرار دادم تا خود خواننده از دل این تناقض‌ها و لایه‌های گوناگون، داستان واقعی را کشف و بازخوانی کند.
وی ادامه داد: شکل‌دهی به داستانی که بر پایه تک‌گویی‌ها (مونولوگ‌های) طولانی استوار است و تنها یک دیالوگ در کل آن وجود دارد، کار ساده‌ای نیست و این داستان پیش از رسیدن به شکل نهایی، چهار بار به‌طور کامل بازنویسی شد؛ بارها شالوده و ستون‌های آن فرو ریخت و به سبکی دیگر بازآفرینی گردید تا در نهایت، در تعامل با نشر «شمع آوید»، به یک ادبیات و زبان مشترک درباره اثر دست یافتیم.
آریان‌پور بیان کرد: نگارش پیشگفتار برای یک اثر داستانی چندان معمول و مرسوم نیست اما لزوم تبیین چارچوب‌ها و اصول فکری داستان ایجاب می‌کرد تا با درج آن، تکلیف خواننده از همان ابتدا مشخص شود و در کنار این اثر، کتاب دیگری نیز با عنوان خیانت در روایت تاریخ نوشتم که متاسفانه دچار تعلیق شد و برای همیشه امکان چاپ و انتشار را از دست داد.

محسن ساکتی: طبیعت روایت و رونمایی؛ کتاب در برابر خشونت
محسن ساکتی، ناشر انتشارات شمع آوید در این مراسم اظهار کرد: آن روایتی که آدم‌ها را به یکدیگر نزدیک می‌سازد، ماهیتی هم‌سنخ با آیین‌های رونمایی و گردآمدن‌های فرهنگی دارد، در روزگاری که خشونت پیرامون ما می‌کوشد پیوند میان انسان‌ها را بگسلد، کتاب از معدود پناهگاه‌ها و فضاهایی است که همچنان می‌تواند انسان را درک کند و او را به فهم متقابل برساند.

وی ادامه داد: رسالت بنیادین رمان، پاسداری و حراست از پیچیدگی‌های هستی و زیستِ انسان است و رمان خواب‌های گذشته نیز دقیقا با همین نگرش و درک از هستی انسان خلق شده و می‌کوشد در آینه روایت خود، از این پیچیدگی پرده بردارد.

پویان تقی‌زاده: وظیفه نویسنده صرفا بیان وضعیت نیست
برخی منتقدان در این نشست نیز نقدها و نکاتی را در مورد موضوعیت رمان بیان کردند از جمله پویان تقی زاده، نویسنده و جامعه‌شناس اظهار کرد: نویسنده در این اثر با نوعی «هیچ» مواجه بوده و به‌نظر می‌رسد ساختار روایت را بر پایه‌ی تکرار همین مفهوم تا انتها پیش برده است.
وی ادامه داد: این «هیچ» از جهان پیرامون و روند هیچ‌شدن آن آغاز می‌شود، اما وظیفه نویسنده صرفا بیان این وضعیت نیست؛ چراکه در این متن، هیچ، خود موضوع اصلی است و دیگر آنتی‌تز روشنی برای ایستادن در برابر آن وجود ندارد.
این منتقد همچنین تاکید کرد: اگر همه تقصیرها را صرفا به گردن فرد بیندازیم، ساختار را نادیده گرفته‌ایم، نویسنده پیش از آن‌که این وضعیت را در درون خود حل‌وفصل کند، آن را به نوشتار آورده است؛ در نتیجه، متن بیش از آن‌که دچار توهم باشد، به نوعی حقیقت‌گویی رسیده است.
به باور تقی‌زاده، حتی اگر این شیوه با برخی الگوهای رایج هم‌خوان نباشد، همچنان واجد ارزش جامعه‌شناختی و روایی است، هرچند نمی‌توان از خلال برآیند آن به حقیقتی قطعی و نهایی دست یافت.
گفتنی است؛در انتهای این مراسم که با استقبال گرم اهالی فرهنگ، هنر و قلم استان قزوین همراه بود، با حضور سخنرانان و چهره‌های برجسته ادبی، از کتاب خواب‌های گذشته رونمایی شد و نویسنده اثر، محمد آریان‌پور، ضمن تقدیر از حضور استادان و مخاطبان، نسخه‌هایی از کتاب خود را به رسم یادبود برای علاقه‌مندان امضا کرد.