به گزارش خبرنگار ایرنا، غلامرضا مالکزاده، نامی است که در سپهر اطلاعرسانی فارس و جنوب کشور، بیش از یک خبرنگار باسابقه، به عنوان یک مربی و راهنما شناخته میشود.
او دهه فعالیت در خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) را با آموزش اصولی و سختگیرانه خبرنویسی به خبرنگاران و دانشجویان دانشکده خبر شیراز گره زد و بسیاری از خبرنگاران امروز فارس و حتی استانهای جنوبی کشور، از شاگردان و تربیتیافتگان او هستند.
حضور مالکزاده در خبرگزاری جمهوری اسلامی از دوران نگارش و مخابره خبر با دستگاههای آنالوگ و تلکس آغاز و تا عصر دیجیتال و هوش مصنوعی کشیده شد.
او تحولات نرم و سختافزاری فضای رسانهای ایران و فارس را از نزدیک لمس کرده و اکنون جلو دوربین تلوزیون ایرنا از همه این سالها وضعیت کنونی رسانهها میگوید.
او که سالها در قامت خبرنگار و دبیر خبرگزاری، در جایگاه مصاحبه کننده قرار داشته، حالا به خانه ۳۰ ساله خود آمد تا مصاحبه شونده باشد.
هر اتاق و سالن خبرگزاری، برای او که سالهای گرانبهای عمر را اینجا سپری کرده خاطره انگیز و بستری برای تجربههای معنادار است.
استاد ایرنایی رسانه فارس آنقدر مطالعه، تحقیق و فعالیت خبری داشته و تجربه حرفهای او چنان ریشهدار است که برای گفتن، حرف های بسیاری دارد.
مالک زاده که همیشه با «دراز نویسی» مخالف بوده و خبرنگاران و دانشجویان خود را به موجز و شیوا نوشتن توصیه کرده، در سخن گفتن نیز همین رویه را داشت.
او رفت و برگشتی هدفمند به ۳۰ سال فعالیت رسانهای خود داشت؛ اما پاسخ های او به پرسشهای خبرنگار ایرنا چنان ترتیب یافته و گزیده بود که بتوان از هر بخش آن به آسانی نکتهای کلیدی را دریافت کرد.
غلامرضا مالکزاده، دیماه ۱۳۴۳ در خرمشهر متولد شد و سال ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۰ به عنوان خبرنگار، دبیر و مدیر مرکز در خبرگزاری جمهوری اسلامی فعالیت کرد. اکنون سخنان او نه تنها روایت پیچ و خمهای زندگی حرفهای وی است، بلکه روای ۳۰ سال تاریخ فعالیت رسانه رسمی جمهوری اسلامی ایران است.
از تلگرافهای سرنوشتساز تا سنگر خبرگزاری در شیراز
مالک زاده مرور خاطرات ۳۰ سال فعالیت رسانهای خود، به ویژه دبیری منطقه هشت خبرگزاری جمهوری اسلامی(جنوب کشور)، را از اردیبهشتی آغاز میکند که آگهی استخدام ایرنا شیراز را در روزنامه خواند.
او گفت: پس از پایان خدمت سربازی در اردیبهشت سال ۱۳۷۰، در پی یافتن فرصتی برای اشتغال، با آگهی استخدامی خبرگزاری جمهوری اسلامی برای مرکز شیراز در روزنامه اطلاعات مواجه شدم.
مالکزاده با اشاره به دشواریهای روند پیگیری روند استخدام در روزگاری که خبری از اینترنت و فناوریهای ارتباطی نبود، گفت: این روند به دلیل نبود تلفن در محل اقامت در خوابگاه جنگزدهها با دلهره و چشمانتظاری بسیار همراه بود؛ سرانجام در دبیرستان البرز آزمون کتبی دادیم و با قبولی در این آزمون، هفتم بهمن سال ۱۳۷۰ همکاری رسمی خود را با خبرگزاری جمهوری اسلامی آغاز کردم.
این تاریخ، نقطه آغاز زندگی حرفهای مالک زاده را عرصه اطلاعرسانی عمومی بوده که درست تا ۱۴۰۰ ادامه یافت.
گذر از عصر تلکس تا غوغای هوش مصنوعی
این پیشکسوت عرصه رسانه با بازخوانی خاطرات دوران آموزش و آغاز به کار حرفهای خود در اوایل دهه هفتاد، تصویری ملموس از دشواریهای اطلاعرسانی پیش از ظهور اینترنت و عصر دیجیتال ارائه داد؛ تصویری ملموس از دشواریهای اطلاعرسانی پیش از ظهور اینترنت و عصر دیجیتال ارائه داد؛ دورانی که خبرنگاران برای ارسال یک گزارش خبری، باید ساعتها با دستگاههای غولآسا و آنالوگ تلکس دستوپنجه نرم میکردند.
او به نخستین روزهای خبرنگاری خود رفت و از دستگاهی یاد کرد که ابعادی به اندازه یک میز داشت و برای مخابره خبر، نوار کاغذی حاوی کدهای مورس تولید میکرد.
مالک زاده گفت: نه تنها ارسال خبر نیازمند شمارهگیری دستی و آنالوگ با محدودیتهای شدید خطوط تلفن بود، بلکه قطع شدن مکرر و محدودیت ظرفیت ارسال، مخابره یک گزارش چهار صفحهای را به پروژهای ششساعته تبدیل میکرد.
این پیشکسوت ایرنا با اشاره به گذار آرام از تلکس به کامپیوتر و نرمافزارهای اولیه، گفت: ابتدا قدم گذاشتن به وادی اینترنت با مقاومتهای جدی همراه بود، اما با فرا رسیدن دهه ۸۰، فضای رسانهای کشور به ناچار وارد مدار اینترنت شد و با وجود تداوم چالشهای زیرساختی نظیر سرعت و کیفیت خطوط ارتباطی، سرعت تحولات به قدری افزایش یافت که جامعه رسانهای در عرض پانزده سال، مسیری پر سرعت را طی کرد.
مالکزاده در نهایت با نگاهی به وضعیت کنونی و حضور پررنگ هوش مصنوعی در ساختار اطلاعرسانی، این جهش سریع تکنولوژیکی را چالشی بنیادین برای همه مشاغل تخصصی از جمله وکلا، پزشکان و معلمان دانست و گفت: در سایه ابهامات پیش رو درباره آینده رسانهها و تسلط روزافزون فناوریهای نوظهور، این پرسش اساسی همچنان باقی است که آیا انسان در عصر سلطه هوش مصنوعی، همچنان محور و کنشگر اصلی باقی خواهد ماند یا در چنبره تکنولوژی گرفتار میشود.
رسانههای رسمی در مواجه با تحولات شتابان تکنولوژی
مالکزاده در واکاوی تحولات شتابان دنیای رسانه و سایه سنگین هوش مصنوعی بر آینده مشاغل، این پرسش بنیادین را مطرح کرد که آیا مسیر حرکت تکنولوژی به سمتی است که کنترل آن از دست بشر خارج شده و انسان در چنبره ساختههای خود اسیر خواهد شد؟
وی با ابراز نگرانی از سبقت گرفتن فناوری از اراده انسانی، به این چالش مشترک میان تمام حرفهها از جمله رسانه اشاره کرد که چگونه سرعت تحولات، ضرورت بازنگری در روشهای سنتی خبررسانی را بیش از پیش نمایان کرده است، چرا که در وضعیت کنونی، پیش از آنکه رسانههای رسمی فرصت واکنش به رویدادها را داشته باشند، سرعت انتشار اخبار در بستر تکنولوژیهای نوظهور، جایگاه و کارکرد اصلی نهادهای خبری را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.
مرور تحولات ساختاری ایرنا
با مالکزاده به استودیو ایرنا رفتیم، جایی که پیشتر محل استقرار دبیری منطقه هشت خبری ایرنا بوده است.
او با اشاره به تغییرات کالبدی و ساختاری «منطقه هشت» خبری ایرنا، خاطرات دوران استقرار در این مرکز را مرور کرد؛ دورانی که استودیو فیلمبرداری امروز، به مثابه قلب تپنده خبر در استانهای فارس، کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر و هرمزگان عمل میکرد.
وی با توصیف فضای فیزیکی آن روزها، از اتاق خبر مملو از تجهیزات رایانهای و اتاقهای ویژه دبیران منطقه گفت که خبرهای استانهای جنوبی در آنجا تجمیع، تصحیح و نهایی میشد، اما با تغییر سیاستهای کلان مدیریتی در خبرگزاری، ساختار مناطق جمعآوری شد و بار دیگر به الگوی اولیه یعنی ارسال مستقیم به واحد مرکز در تهران بازگشت.
مالک زاده گفت: این رویکرد، نمادی از چرخشهای اداری و ساختاری است که در کنار تحولات دیجیتال، مسیر پرفراز و نشیب این نهاد اطلاعرسانی را در طول سه دهه فعالیت رقم زده است.
رسانهها در استفاده نوآورانه از هوش مصنوعی دچار عقب ماندگی اند
همانجا با دبیر دهههای گذشته خبرگزاری جمهوری اسلامی به گفتوگو نشستیم.
اول از او پرسیدیم،به عنوان کسی که سالها در متن جریانهای خبری حضور داشته، با وجود این حجم از دادهها و فناوریهای نوظهور، کارکرد رسانه نسبت به گذشته چه تغییری کرده و رسانههای رسمی برای بقا در این فضا باید چه استراتژی در پیش بگیرند؟
او گفت: در مواجهه با هوش مصنوعی در بسیاری از مواقع، ابتکار عمل از دست ما خارج شده؛ حس من این است که هوش مصنوعی در زمینه رسانه و وظایف آن، به نوعی از نهادهای رسمی پیشی گرفته و به شکلی از آنها بیگانه شده است.
مالکزاده ادامه داد: امروز افراد در حوزههای تخصصی خود مثل آشپزی، خیاطی و بسیاری مهارتهای دیگر، بسیار چابکتر و خلاقانهتر از رسانهها توانستهاند از هوش مصنوعی بهره میبرند، در حالی که وقتی به عملکرد وبسایتها یا صفحات خبری رسمی با آن همه تشکیلات و خبرنگاران حرفهای نگاه کنید، متوجه میشوید که در زمینه ارائه محتوای تخصصی یا نوآورانه، حرف چندانی برای گفتن ندارند.
رسانههای امروز دچار نوعی سردرگمی و انفعال شدهاند
او اظهار کرد: رسانههای امروز دچار نوعی سردرگمی و انفعال شدهاند؛ آنها نمیدانند چگونه باید از هوش مصنوعی برای تولید محتوا استفاده کنند یا در مواجهه با آن، چه نوع استراتژی را برای بازتعریف خود به کار بگیرند.
دبیر پیشکسوت ایرنا گفت: حتی برای کسی مثل من که سالها کار ویرایش و مدیریت خبر را بر عهده داشتهام، وقتی با این فناوری مواجه میشوم، این پرسش مطرح است که اساساً جایگاه ما کجاست؟ آیا باید متون را به هوش مصنوعی سپرد یا همچنان با اتکا به دانش انسانی پیش رفت؟
او این را هم اضافه کرد که این انفعال فقط مختص رسانهها نیست، بلکه یک دغدغه عمومی است؛ همه ما در اضطراب این هستیم که آیا هوش مصنوعی در نهایت جایگاه ما را تسخیر میکند یا میتوانیم کنترل آن را در دست بگیریم. واقعیت این است که در حال حاضر، فناوری با سرعتی غیرقابل پیشبینی در حال حرکت است و ما همچنان در تردید و وحشت آیندهای هستیم که هنوز ابعاد آن برایمان روشن نشده است.
ایرنا همچنان ساختار مردمی خود را حفظ کرده است
پرسیدم وضعیت امروز خبرگزاری ایرنا را در مقایسه با گذشته چگونه ارزیابی میکنید؟
او گفت: ایرنا از همان زمان تأسیس در سال ۱۳۱۳ و زمانی که با نام خبرگزاری پارس فعالیت میکرده تا همین امروز، همواره وجهه مردمی خود را حفظ کرده و در گذر دولتهای مختلف، صدای مردم بوده است.
مالک زاده اظهار کرد: اگر امروز احساس میشود که نقش ایرنا کمرنگ شده، به دلیل شلوغی بیش از حد فضای اطلاعرسانی است که هر کسی با کمترین سابقه، برای چند روز وارد آن میشود و خبر پراکنی میکند.
او با بیان اینکه ایرنا خبرنگاران حرفهای دارد و در بحرانهای اخیر و جنگ تحمیلی دوم و سوم نیز عملکرد خوبی داشته، ادامه داد: با این حال میتواند بهتر از این عمل کند.
مالکزاده تاکید کرد: این خبرگزاری برای آینده نیاز به برنامهریزی دقیقتری دارد؛ تربیت نیروی انسانی باید با آموزشهای بهروز و مبتنی بر فناوریهای نوین همراه شود تا بتواند قدرت رقابت خود را در این فضای پرآشوب حفظ کند.
«تله پرپنیر» یا «تله پرینتر»!
او در بخشهای مختلف این گفتوگو با بیان خاطرات و اشاراتی از ۳۰ سال خبرنگاری، دبیری و مدیریت در ایرنا، آن را شیرین و دلچسب تر میکرد.
از او خواستم خاطرهای که بیش از همه بازتابدهنده فضای آن دوران باشد، تعریف کند.
مالک زاده کمی فکر کرد، بعد با لبخندی بر لب گفت: اسفند سال ۷۰ که برای دورههای آموزشی بدو استخدام به تهران رفته بودیم، استاد عزیزی داشتیم به نام آقای بهمن قربانی که خدا رحمتش کند. یک روز ما را برای بازدید از اتاق خبر و دستگاههای مخابره خبر برد. در میانههای بازدید از دستگاه تلکس، یکی از افرادی که در کلاس حضور داشت با اصرار گفت برویم دستگاه «تله پر پنیر» را ببینیم! آقای قربانی متعجب پرسید چه میگویی؟ او بازهم تکرار کرد که روی تابلو نوشته «تله پر پنیر». وقتی رفتیم، دیدیم دستگاهی است که به تلکس وصل است و پرینت میگرفت و «تله پرینتر» نام داشت؛ اما همکار ما به دلیل ناآشنایی با تجهیزات، آن را به اشتباه «تله پر پنیر» خوانده بود.
او ادامه داد: هنوز هم یادآوری آن دوران سخت اما شیرین، لبخند را بر لبهایم میآورد.
خبرنگار خوب چیزهایی را میبیند که دیگران از آن غافلند
از او خواستم تا به عنوان سخن آخر توصیهای به خبرنگاران جوان و آنهایی که بهتازگی قدم به این عرصه حرفهای گذاشتهاند، داشته باشد.
تنها راه ماندگاری این است که فراتر از لایههای سطحی رویداد، به دنبال حقیقت پنهان بگردید.
مالک زاده گفت: باید بگویم زمانی که من وارد این حرفه شدم، از سازوکار کار خبری مطلع بودم اما کلمهای به نام « شهروند خبرنگار» تعریف نشده بود و ما تنها با ابزارهای رسمی کار میکردیم، اما امروز هر فردی با تجهیزات شخصی خود یک خبرنگار است.
او ادامه داد: خبرنگاران جوان باید بدانند که علاوه بر رقابت با همکاران خود، باید با مردم نیز در یک رقابت مداوم باشند؛ به این معنا که نباید از مردم عقب بمانند.
این پیشکسوت و مدرس خبرنگاری ادامه داد: پیام من به تازهواردان این است که هرگز به رویداد اکتفا نکنید. اگر اتفاقی افتاد، نباید صرفا بگویید «فلان حادثه رخ داد»، بلکه باید به دنبال عواقب و ریشههای آن باشید.
او ادامه داد: برای مثال، اگر زلزلهای رخ میدهد، گزارش دادن شدت آن کافی نیست؛ شما باید به سراغ تاریخچه منطقه بروید، بررسی کنید که چرا این زلزله خسارت کمتری داشته یا چرا خسارت سنگین بوده است؟ آیا مهندسی ساختمانها درست بوده یا پیشبینیها دقیق بوده؟ خبرنگار واقعی کسی است که به جای گزارش خود حادثه، به آن بخشهایی میپردازد که مورد توجه دیگران قرار نگرفته است.
مالک زاده گفت: خبرنگار باید یاد بگیرد که فراتر از رویداد را ببیند؛ دقیقا مانند نویسنده داستان که از زاویهای متفاوت به یک موضوع نگاه میکند. یک خبرنگار نباید در جلسات رسمی، سخنان مسئولان را بازنویسی کند بلکه به جزئیات دقت کند.
او ادامه داد: گر در جلسهای درباره مدیریت ناترازی برق صحبت میشود، اما چندین دستگاه خنککننده در اتاق روشن شده، همین مشاهده کافی است. شما با نوشتن این تضاد، بدون اینکه نیاز به اظهارنظر مستقیم یا انتقاد تند داشته باشید، حقیقت را به مخاطب میرسانید.
این دبیر کارکشته ایرنا گفت: در عصر امروز که خبرنویسی به سمت سبکهای کوتاه، پیامکی و مینیمالیستی پیش رفته است، این دقت در مشاهده، تنها راهی است که میتواند از ایراد گرفتن مخاطب جلوگیری کند.
تفاوت اصلی خبرنگار حرفهای با یک گزارشگر معمولی در نوع نگاه او است
او گفت: خبرنگار حرفهای باید رویداد را رها کند تا معنای پشت آن را پیدا کند؛ او باید دنبال نکاتی بگردد که در نگاه اول به ذهن هیچکس نمیرسد. در گذشته ما رقیبی نداشتیم و کار راحتتر بود، اما امروز در رقابتی بیانتها، تنها راه ماندگاری این است که فراتر از لایههای سطحی رویداد، به دنبال حقیقت پنهان بگردید.