به گزارش روز دوشنبه ایرنا، توافق سه‌جانبه روز ۱۶ مرداد (هفتم اوت ۲۰۲۶) با حضور محمد بن سلمان ولیعهد عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان رئیس جمهوری ترکیه و شهباز شریف نخست وزیر پاکستان امضا شد.
وزارت امور خارجه پاکستان اعلام کرده است که هدف این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوز کارانه و توسعه همکاری دفاعی میان سه کشور است و هرگونه حمله مسلحانه علیه یکی از اعضا، حمله علیه همه اعضا تلقی خواهد شد.
حرکتی که آمریکا را شوکه کرد
پایگاه خبری Aif.ru متعلق به هفته‌نامه «آرگومنی ای فکتی» (استدلال‌ها و حقایق) چاپ روسیه در گزارشی با عنوان «عربستان سعودی گامی برداشت که ایالات متحده را شوکه کرد» به نقل از سرگئی بالماسوف کارشناس مسائل خاورمیانه در شورای امور بین‌الملل روسیه در این باره نوشت:‌ ایده چنین اتحادیه مسلمانی، جدا از اردوگاه‌های غربی (ایالات متحده) و کمونیستی (روسیه و چین)، از زمان جنگ سرد وجود داشته و در واقع موضوع جدیدی نیست و طرح آن در مقطع فعلی به شرایط منطقه مرتبط است.
این کارشناس روس معتقد است:‌ جنگ با ایران به شدت اقتدار ایالات متحده در منطقه را تضعیف کرده است؛ آنچه که (از نگاه واشنگتن) باید به پیروزی برق‌آسا ختم می‌شد، بیش از ۶ ماه به طول انجامیده و مشکلات زیادی را برای همه کشورهای خاورمیانه ایجاد کرده است.
وی افزود:‌ کاهش درآمدهای نفت و گاز به دلیل وضعیت تنگه‌های راهبردی هرمز و باب المندب، از دست دادن زیرساخت‌های حیاتی، فروپاشی جذابیت گردشگری و سرمایه‌گذاری و سایر خسارات جانبی به ارزش میلیاردها دلار، بهای سنگینی است که ریاض و همسایگانش برای اقدام آمریکا در تجاوز به ایران می‌پردازند.
بالماسوف تأکید کرد: ایالات متحده امنیت کامل متحدان خود را تضمین کرد، اما در تحقق آن شکست خورد. جای تعجب نیست که عربستان سعودی، شریک کلیدی ایالات متحده در منطقه، شروع به جستجوی راهکارهای جایگزین کرده است.
کاسه صبری که لبریز شد
وی اظهار داشت:‌ خرده‌گیری آمریکا به پاکستان درباره مدیریت زرادخانه هسته‌ای، شرط و شروط واشنگتن برای فروش جنگنده‌های اف ۳۵ و اجبار عربستان به خرید اوراق قرضه فدرال رزرو آمریکا با دلارهای نفتی، سبب شده است که کاسه صبر این کشورها لبریز شود.
این کارشناس روس افزود: در واقع عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان با امضای پیمان دفاعی نشان دادند که قصد دارند با ایجاد یک مرکز قدرت منطقه‌ای جدید، سوءاستفاده‌های واشنگتن را متعادل کنند.
وی تصریح کرد: در مقایسه با دوران گذشته که جایگاه تک‌قطبی آمریکا هنوز قوی بود، امروز انحصار ایالات متحده تا حد زیادی از بین رفته است و فضای مانور بسیار بیشتری برای کشورها وجود دارد.
این کارشناس مسائل خاورمیانه بر این باور است:‌ پیمان دفاعی مکه، یک توافق سه‌گانه بسیار هماهنگ از نظر سهم هر طرف است: ترکیه پتانسیل صنعتی و علمی، سعودی‌ها پول زیادی و پاکستان سلاح‌های هسته‌ای به ارمغان می‌آورند؛ شرکت‌کنندگان یکدیگر را تقویت می‌کنند و همه سود می‌برند.
گامی برای استقلال در برابر غرب و شرق
بالماسوف تصریح کرد:‌ ظهور چنین اتحادی برای روسیه خطرناک است چرا که سال‌هاست که ترکیه و عربستان سعودی سیاست گسترش نفوذ خود در منطقه قفقاز را دنبال می‌کنند؛ این رویکرد آنکارا و ریاض به منافع روسیه در ارمنستان، آذربایجان و گرجستان آسیب می‌رساند.
وی ادامه داد: با وجود امضای توافق‌نامه‌ای مشابه ماده ۵ ناتو، بعید است که ترکیه و پاکستان در درگیری فعلی به نمایندگی از عربستان سعودی مداخله کنند، چرا که آنکارا و اسلام‌آباد بدون جنگ هم مشکلات بسیاری دارند.
بالماسوف در پایان گفت: آنگونه که در نگاه اول به نظر می‌رسد، ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان علیه ایالات متحده و سایر مراکز قدرت متحد شده‌اند. آنها از طریق این اتحاد می‌خواهند به استقلال بیشتری در سیاست‌های خود دست یابند و کمتر به نظرات ایالات متحده، اروپا، چین و روسیه وابسته باشند.
این اتحاد بدون تأیید آمریکا به سختی می‌توانست شکل بگیرد
در مقابل، نورلان قاسموف تحلیلگر روزنامه ودوموستی چاپ مسکو دیدگاه دیگری دارد. قاسموف در یادداشتی در این رسانه روس نوشت:‌ می‌توان گفت پیمان دفاعی مکه بدون تأیید آمریکا به سختی می‌توانست اتفاق بیافتد و از این منظر می‌توان گفت که ادامه مسیر اجلاس اخیر ناتو در آنکارا است.
این روزنامه روس در ادامه به نقل از اقبال دوره دانشیار دانشگاه زبان‌شناسی دولتی مسکو نوشت:‌ پیمان دفاعی مکه می‌تواند به نمونه اولیه‌ای برای بازسازی سازوکارهای نظامی-سیاسی در نظم نوین جهانی در حال ظهور تبدیل شود.
این تحلیلگر اهل ترکیه معتقد است: کشورهای خاورمیانه تمایلی به همکاری با سیستم‌های امنیتی جهانی کنونی تحت نظارت غرب ندارند و ساختارهای منطقه‌ای جدید می‌توانند به طور بالقوه به آنها فرصت حل مشکلات منطقه‌ای را بدهند، اما با مشارکت غیرمستقیم ناتو.
این کارشناس ادامه داد: منطقه‌ای شدن سیاست بین‌الملل با این واقعیت همزمان شده است که اتحاد کنونی ایالات متحده با کشورهای جنوبی خلیج‌فارس دیگر الزامات امنیتی مورد نیاز این کشورها را برآورده نمی‌کند و با امضای پیمان مکه، پاکستان در صورت لزوم می‌تواند چتر هسته‌ای خود را برای هم‌پیمانان فراهم کند.
برای صحبت درباره ناتو اسلامی زود است
خبرگزاری ریانووستی نیز به نقل از یوری لیامین کارشناس نظامی روسیه نوشت:‌ توافق بین ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان نشان دهنده تغییر توازن قدرت در خاورمیانه است.
لیامین با بیان اینکه پیمان دفاعی مکه بر اساس منافع متقابل است، گفت: عربستان سعودی روی پاکستان و ترکیه برای ارائه پشتیبانی نظامی در صورت لزوم و کمک به تثبیت اوضاع حساب می‌کند؛ اسلام‌آباد و آنکارا در مقابل می‌توانند از ریاض کمک مالی، سرمایه‌گذاری و وام دریافت کنند.
وی ادامه داد:‌ با این حال، صحبت در مورد تشکیل «ناتوی اسلامی» زود است.
جستجوی زمینه‌های مشترک همزمان با نشانه‌های خروج آمریکا از خاورمیانه
تارنمای برخط روسی «نیروی مدنی» نیز در تحلیلی در این باره نوشت:‌ کارشناسان روسیه معتقد هستند که هرچند این توافق فاقد سازوکارهای دفاع جمعی است، نشان‌دهنده تغییرات ساختاری در خاورمیانه است.
در این مطلب آمده است: رقبای سنتی در خاورمیانه همزمان با آگاهی روزافزون از آسیب‌پذیری خود و خروج احتمالی ایالات متحده از منطقه، شروع به جستجوی زمینه‌های مشترک کرده‌اند.
این رسانه روس در ادامه از قول ایگور اگوروف دانشجوی دکترای علوم سیاسی و شرق‌شناس نوشت: توافق دفاعی بین ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان نباید به عنوان تشکیل «ناتوی خاورمیانه» یا یک تغییر اساسی در الگوی ژئوپلیتیکی منطقه تلقی شود.
اگوروف معتقد است: نباید ارزیابی بیش از حد و اندازه‌ای درباره ابعاد این توافق داشت چرا که هر ساله تعداد زیادی پیمان دفاعی متنوع بین کشورهای مختلف و حتی کشورها از مناطق کاملاً متفاوت امضا می‌شود.
این تحلیلگر روس افزود:‌ با این حال، همین واقعیت که چنین پیمانی منعقد شده است، گویای همه چیز است. ترکیه و عربستان سعودی به طور سنتی در خاورمیانه رقیب بوده‌اند: آنکارا، به همراه قطر، از اخوان المسلمین حمایت کردند، در حالی که ریاض گامی در مسیر مخالف یعنی بازگشت ارتش به قدرت در مصر را تأمین مالی کرد.
وی ادامه داد:‌ منافع ترکیه و عربستان سعودی در دهه‌های اخیر با هم منطبق نبوده و حتی واگرا نیز بوده‌اند.
لزوم تکیه بر منابع خود
اگوروف اظهار داشت:‌ توافق دفاعی مکه، مستقیماً با نتایج اولیه جنگ آمریکا و ایران و تشخیص بازیگران منطقه‌ای از لزوم تکیه بر منابع خود مرتبط است.
وی ادامه داد: این حرکت، به تازگی آغاز نشده است؛ بلکه پس از سال ۲۰۲۱، زمانی که ایالات متحده به سرعت نیروهای خود را از افغانستان خارج کرد، کشورهای منطقه شروع به درک این موضوع کردند که باید به خود متکی باشند، به ویژه با توجه به کاهش احتمالی حضور آمریکا در خلیج فارس.
این کارشناس مسائل سیاسی و بین‌الملل معتقد است: هر یک از طرف‌ها در این توافق، داشته‌های زیادی برای ارائه به یکدیگر دارند: ترکیه در بحبوحه بحران اقتصادی و کاهش ارزش لیر، به شدت به منابع مالی عربستان سعودی نیاز دارد. پاکستان، به نوبه خود، مدت‌هاست که به دنبال تبدیل شدن به یک قدرت پیشرو مسلمان است.
وی افزود: با وجود تأثیرگذاری بازیگران جهانی بر معادلات منطقه، چنین توافق‌هایی نشان‌دهنده تلاشی برای ایجاد یک معماری امنیتی منطقه‌ای جدید است.
این دانشمند علوم سیاسی خاطرنشان کرد: «ترکیه امروز به شدت اروپایی شده است و نفوذ قابل توجهی از نهادهای اروپایی و انگلیسی دارد. پادشاهی سعودی نیز با تلاش‌های انگلیس روی کار آمده و مورد حمایت ایالات متحده است. با این وجود، این کشورها به دنبال زمینه‌های مشترک و منافع متقابل هستند.
اتحادی که وحشت زیادی در تل‌آویو ایجاد کرد
تورال کریموف شرق‌شناس و مشاور مدیرکل مجموعه رسانه‌ای روسیا سیوودنیا (روسیه امروز) نیز در این باره به خبرگزاری وستی روسیه گفت: اتحاد نظامی بین ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان وحشت زیادی در تل‌آویو ایجاد کرده است.
وی خاطرنشان کرد: ایالات متحده بخشی از این اتحاد نیست، این موضوع باعث ایجاد نگرانی زیادی در اسرائیل می‌شود.
کریموف اظهار داشت:‌ وحشت مطلق از این توافق در فضای اطلاعاتی (رژیم صهیونیستی) وجود دارد و این وحشت نه تنها کارشناسان، روزنامه‌نگاران و چهره‌های تأثیرگذار بر افکار عمومی، بلکه سیاستمداران فعلی، از جمله اعضای دولت تل‌آویو را فرا گرفته است.
وی اظهار داشت: ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی با امضای پیمان جدید تصمیم گرفته‌اند، خب، مرکز قدرت جدید برای مقابله با برنامه‌های اسرائیل برای تغییرات در خاورمیانه و اهداف دیگر ایجاد کنند.
اجرای توافق مکه دشوار خواهد بود
رجب صفروف کارشناس مسائل منطقه و بین‌الملل نیز به تارنمای نظامی زوزدا روسیه گفت:‌ اجرای توافقنامه دفاع جمعی که اخیراً در جده توسط ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان امضا شده است، به دلیل منافع متفاوت کشورهای شرکت کننده، می‌تواند دشوار باشد و با مشکلات قابل توجهی روبرو شود.
صفروف معتقد است: این توافقنامه عمدتاً با هدف ایجاد تصویر احساسی و بیرونی امضا شده است.
وی افزود: در این توافق‌نامه آمده است که حمله به یکی از کشورهای عضو این پیمان، حمله به دو کشور دیگر است؛ من این بند را در درجه اول برای نشان دادن بازدارندگی و ارعاب دشمنان می‌دانم، نه ارائه پاسخی واقعی با استفاده از زور.
پایان رؤیای خاورمیانه جدید آمریکا و اسرائیل
الکسی چپا معاون اول رئیس کمیته امور بین‌الملل دومای دولتی (مجلس قانونگذار روسیه) نیز به خبرگزاری ریانووستی گفت: ایران به دلیل سیاست‌های ایالات متحده و اسرائیل به یک ابرقدرت منطقه‌ای تبدیل شده است؛ نفوذ کلی دلار در حال کاهش است و خاورمیانه به تدریج خود را از کنترل غرب آزاد می‌کند و به بخشی از یک سیستم امنیتی گسترده‌تر اوراسیا تبدیل می‌شود.
وی اظهار داشت:‌ شکل گرفتن اتحاد دفاعی سه‌جانبه بین عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان نشان دهنده تغییر در معماری منطقه‌ای به دور از نفوذ آمریکا و به سمت همبستگی اسلامی است.
چپا افزود: شکست سیاست آمریکا و اسرائیل در قبال ایران، سعودی‌ها را آسیب‌پذیر کرده و آنها را به اتخاذ چنین اقدامی واداشته است.
این سیاستمدار تأکید کرد: این وضعیت نشانه پایان ۵۰ سال نظارت راهبردی ایالات متحده در خاورمیانه است و به برنامه‌های آمریکا برای ایجاد «خاورمیانه جدید» با محور اسرائیل-عربستان سعودی پایان می‌دهد.
سه کشور اسلامی امید خود را به آمریکا از دست داده‌اند
روزنامه وزگلیاد چاپ مسکو نیز در مطلبی با عنوان «سه کشور اسلامی امید خود را به ایالات متحده آمریکا از دست داده‌اند» نوشت:‌ ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی یک بلوک نظامی مشترک تشکیل دادند که برخی از آن به عنوان «ناتوی اسلامی» یاد می کنند، اما در واقعیت، ما با مقوله‌ای کاملاً متفاوت روبرو هستیم.
گئورگ میرزایان نویسنده این تحلیل معتقد است: این اتحادیه جدید را نباید دست کم گرفت اما نباید بیش از حد هم به آن بها داد.
وی خاطرنشان کرد:‌ اول از همه، اصطلاح «اسلامی» نباید به عنوان این اتحاد اضافه شود. بله، صحبت از سه کشور مسلمان در میان است، اما این بلوک، ادعای پان مسلمان بودن را ندارد؛ همانطور که ناتو قبل از پیوستن ترکیه، ادعای پان مسیحی بودن نداشت.
تحلیلگر روس معتقد است: حداقل از نقطه نظر اصول دفاع جمعی، نباید پیمان مکه را شبیه «ناتو» دانست؛ درست است که بندی وجود دارد که می‌گوید «حمله به یک کشور، حمله به همه است»، اما طرفهای امضاکننده این پیمان حتی یک بار هم در عمل، آمادگی خود را برای دفاع کردن از یکدیگر نشان نداده‌اند، همچنانکه با وجود گذشت ۶ ماه از امضای پیمان اولیه بین ریاض و اسلام‌آباد، این توافق نامه منجر به آن نشد که عربستان سعودی در دفاع از پاکستان به طالبان افغانستان حمله کند.
عبدالعزیز ساغر رئیس مرکز تحقیقات خلیج‌فارس مستقر در عربستان سعودی، در مورد هدف از این اتحاد معتقد است: «سه کشور تأثیرگذار در جهان اسلام در مقطعی که عدم قطعیت بالا است، گرد هم می‌آیند و این، علاقه مندی فزاینده قدرت‌های منطقه‌ای و متوسط برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی را به نمایش می گذارد.»
کریل سمِنوف کارشناس علوم سیاسی و بین المللی، پیمان مکه را برای مسکو کاملاً مناسب است. او معتقد است: «اگر این اتحاد را جایگزین ایالات متحده در منطقه بدانیم، برای روسیه مفید خواهد بود. روسیه طرفدار این است که قدرت‌های منطقه‌ای، امنیت در خاورمیانه را تأمین کنند، نه ایالات متحده.»


سمنوف اظهار داشت:‌ این توافق‌نامه، خِشتی دیگر در فرایند ساخت جهان چندقطبی است. هر چقدر تعداد این خِشت‌ها بیشتر باشد، به همان اندازه آنها در عمل کردن به نقش های خود، هرچند هم که این نقش ها محدود باشند، موفق‌تر خواهند بود و تحقق جهان چندقطبی نزدیک‌تر خواهد شد.