به گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، حمل‌ونقل در هر اقتصادی، بخشی از زیرساخت امنیت، تجارت، تولید و حتی تاب‌آوری ملی است. راه، ریل، بندر و فرودگاه، شریان‌هایی هستند که اگر متوقف شوند، زنجیره تأمین کالا، سوخت، مواد اولیه و صادرات و واردات کشور نیز با اختلال مواجه می‌شود.
اهمیت این بخش در شرایط جنگی چند برابر می‌شود؛ جایی که حفظ جریان حمل‌ونقل به اندازه ساخت زیرساخت‌های جدید اهمیت دارد. تجربه جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه نیز نشان داد که زیرساخت‌های حمل‌ونقل می‌توانند در زمره اهداف حملات قرار گیرند، اما آنچه اهمیت دارد، سرعت بازگشت شبکه به مدار فعالیت است.
در جریان حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، بخش‌هایی از پل‌ها و برخی مسیرهای ریلی آسیب دیدند. با این حال، عملیات ترمیم و بازسازی با سرعت انجام شد. برای نمونه، پل ریلی هفت‌چشمه در محدوده آچاچی میانه ظرف حدود شش روز بازسازی شد؛ پل ریلی هفت‌دهانه در محدوده تاج‌خاتون قم نیز در کمتر از ۴۰ ساعت به مدار بهره‌برداری بازگشت و پل مسیر زنجان ـ تبریز در نزدیکی امین‌آباد نیز در کمتر از چهار روز ترمیم شد.
در یکی از آخرین موارد نیز عملیات بازسازی محور ریلی آسیب‌دیده، با تلاش شبانه‌روزی نیروهای فنی، در کمتر از پنج روز به پایان رسید و مسیر برای ازسرگیری تردد قطارها آماده شد.
این اتفاق را می‌توان یکی از جلوه‌های مهم تاب‌آوری شبکه حمل‌ونقل کشور دانست؛ چراکه هدف قرار گرفتن یک پل یا خط ریلی، زمانی به بحران تبدیل می‌شود که نتوان در کوتاه‌ترین زمان ممکن مسیر جایگزین یا امکان بازسازی آن را فراهم کرد.
حمل‌ونقل؛ از زیرساخت داخلی تا دیپلماسی اقتصادی
اما کارنامه دولت چهاردهم در حوزه حمل‌ونقل تنها به مدیریت بحران محدود نمی‌شود. یکی از محورهای اصلی سیاست دولت در این حوزه، تبدیل موقعیت جغرافیایی ایران به مزیت اقتصادی از طریق توسعه کریدورهای ترانزیتی است.
دولت چهاردهم در کنار توسعه شبکه داخلی، موضوع اتصال ایران به کشورهای همسایه و بازارهای منطقه‌ای را با جدیت بیشتری دنبال کرده است. فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، نیز تاکید کرده است که ستون فقرات دیپلماسی اقتصادی ایران، دیپلماسی حمل‌ونقل و ترانزیت است. به این معنا که توسعه روابط اقتصادی با کشورهای همسایه بدون ایجاد مسیرهای مطمئن جاده‌ای، ریلی و دریایی امکان‌پذیر نیست.
این رویکرد، حمل‌ونقل را از یک موضوع عمرانی به یک ابزار سیاست خارجی و اقتصادی تبدیل می‌کند؛ ابزاری که می‌تواند برای ایران درآمد ترانزیتی ایجاد کند و همزمان وابستگی کشورهای منطقه به مسیرهای عبوری از خاک ایران را افزایش دهد.
در این میان، کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب جایگاه ویژه‌ای دارد. این کریدور می‌تواند ایران را در مسیر ارتباطی میان روسیه، کشورهای آسیای میانه، قفقاز، بنادر جنوبی و بازارهای هند و اقیانوس هند قرار دهد.
یکی از حلقه‌های مهم این کریدور، راه‌آهن رشت ـ آستارا است؛ مسیری که تکمیل آن می‌تواند اتصال ریلی بخش‌های شمالی کشور به شبکه بنادر جنوبی را تقویت کند.
مسعود پزشکیان از ابتدای دولت چهاردهم بر تسریع در تکمیل این مسیر تاکید کرده است. رئیس‌جمهور در آبان ۱۴۰۳ در جلسه‌ای با وزیر راه و شهرسازی و سفیر ایران در روسیه، تسریع ساخت کریدور ریلی شمال ـ جنوب از مسیر آستارا ـ رشت را مورد توجه قرار داد.
اهمیت این موضوع در دولت چهاردهم به حدی است که وزیر راه و شهرسازی اعلام کرده تملک اراضی مسیر رشت ـ آستارا با تأمین بودجه مورد تاکید رئیس‌جمهور دنبال می‌شود و پس از حل مسائل حقوقی، مرحله اجرایی پروژه نیز پیش خواهد رفت.
چابهار ـ زاهدان؛ حلقه مفقوده در شبکه ترانزیتی
در جنوب شرق کشور نیز پروژه راه‌آهن چابهار ـ زاهدان به عنوان یکی از پروژه‌های راهبردی ریلی کشور دنبال شده است.
بر اساس اعلام وزیر راه و شهرسازی، پیشرفت فیزیکی این پروژه از ۸۰ درصد عبور کرده و دولت تکمیل آن را با جدیت دنبال می‌کند. اتصال چابهار به شبکه ریلی کشور از این جهت اهمیت دارد که بندر اقیانوسی چابهار می‌تواند دروازه ارتباط ایران با هند، کشورهای آسیای میانه و بازارهای منطقه‌ای باشد.
پزشکیان نیز بارها اهمیت توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و اتصال کشور به کریدورهای منطقه‌ای را مورد توجه قرار داده است. او درباره اتصال خراسان جنوبی به کریدورهای شمال ـ جنوب گفته است که تکمیل راه‌آهن و اتصال این استان به کریدورهای شمال ـ جنوب یک اولویت راهبردی است؛ موضوعی که از نگاه دولت فقط یک پروژه عمرانی نیست، بلکه بخشی از راهبرد تقویت جایگاه ایران در شبکه ترانزیتی منطقه است.
یکی دیگر از پروژه‌های مهم دولت چهاردهم، توسعه کریدور شمال‌غرب ـ جنوب‌غرب است؛ مسیری که از مرز بازرگان آغاز می‌شود و به بندر امام خمینی و شلمچه متصل خواهد شد.
این محور می‌تواند علاوه بر تسهیل جابه‌جایی کالا در داخل کشور، ارتباط ایران با بازارهای ترکیه، عراق و مسیرهای بین‌المللی را تقویت کند. طبق اعلام وزارت راه و شهرسازی، این پروژه در قالب ۱۴ قطعه در حال اجراست و تاکنون ۱۷۵ کیلومتر از آن تکمیل شده است.
از نگاه دولت، چنین پروژه‌هایی فقط راه‌سازی نیستند بلکه بخشی از زیرساخت ایجاد یک شبکه لجستیکی هستند که می‌تواند زمان و هزینه انتقال کالا را کاهش دهد و سهم ایران از بازار ترانزیت منطقه را افزایش دهد.
احیای مسیرهای ریلی و افزایش تعامل با کشورهای همسایه
یکی دیگر از اقدامات دولت چهاردهم، فعال‌تر شدن دیپلماسی ریلی بوده است.
وزیر راه و شهرسازی از احیای مسیرهای ریلی مختلف از جمله مسیر پاکستان ـ ایران ـ ترکیه و همچنین قطار چین ـ ایران ـ اروپا خبر داده است. مسیرهای ریلی ازبکستان ـ ترکمنستان ـ ایران نیز دوباره فعال شده‌اند و ظرفیت حمل بار از روسیه از شاخه شرقی کریدور شمال ـ جنوب افزایش یافته است.
این اقدامات در کنار توسعه بنادر دنبال شده است. در بندر شهید رجایی نیز توافق‌هایی برای ایجاد سایت لجستیکی با قزاقستان انجام شده و در بندر چابهار نیز قراردادها و سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی دنبال شده است.
با این حال، یکی از چالش‌های قدیمی حمل‌ونقل ایران، نیاز سنگین این حوزه به سرمایه‌گذاری است. دولت نمی‌تواند به تنهایی هزینه توسعه شبکه ریلی، جاده‌ای، ناوگان و زیرساخت‌های لجستیکی را تامین کند.
در همین راستا، وزارت راه و شهرسازی در دولت چهاردهم تلاش کرده حضور بخش خصوصی را افزایش دهد. فرزانه صادق از شکل‌گیری قراردادهایی به ارزش حدود ۱۳۰ هزار میلیارد تومان با بخش خصوصی در حوزه واگن باری و مسافری، لکوموتیو، خودکشش و سایت‌های لجستیکی خبر داده است. همچنین در حوزه ریلی، سرمایه‌گذاری بیش از ۱۵۰ میلیون دلاری در دولت چهاردهم در دستور کار است.
بنادر؛ حلقه دیگر زنجیره حمل‌ونقل
در حوزه دریایی نیز دولت چهاردهم توسعه بنادر و افزایش ظرفیت لجستیکی را دنبال کرده است. یکی از اقدامات مهم، آغاز عملیات لایروبی اروند پس از سال‌هاست؛ اقدامی که به گفته وزیر راه و شهرسازی می‌تواند امکان تردد کشتی‌های بزرگ‌تر در این مسیر را فراهم کند. همچنین در بنادر مختلف از جمله شهید رجایی، چابهار و امیرآباد، تفاهم‌نامه‌ها و قراردادهایی با بخش خصوصی دنبال شده است.
در واقع سیاست دولت در این بخش، حرکت از بندر به عنوان محل تخلیه و بارگیری به سمت بندر به عنوان مرکز لجستیک است؛ تغییری که می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای اقتصاد کشور ایجاد کند.
در کنار پروژه‌های کلان ترانزیتی، دولت چهاردهم موضوع حمل‌ونقل حومه‌ای را نیز در دستور کار قرار داده است.
وزیر راه و شهرسازی اعلام کرده است که رئیس‌جمهور هر هفته وضعیت قطارهای حومه‌ای، به‌ویژه در اطراف تهران و کلان‌شهرها، را پیگیری می‌کند و هدف‌گذاری شده است که مشکل رفت‌وآمد ریلی بین تهران و شهرهای پیرامونی در یک بازه حدود یک‌ونیم ساله تا حد زیادی برطرف شود.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که توسعه حمل‌ونقل عمومی ریلی علاوه بر کاهش ترافیک، می‌تواند مصرف سوخت، آلودگی هوا و فشار اقتصادی ناشی از رفت‌وآمد روزانه را کاهش دهد.
حمل‌ونقل در آزمون جنگ
جنگ اخیر یک واقعیت را بیش از گذشته آشکار کرد. اینکه حمل‌ونقل بخشی از زیرساخت حیاتی کشور است.
در شرایطی که برخی مسیرهای ریلی و پل‌ها هدف حمله قرار گرفتند، استمرار خدمات و بازگشت سریع مسیرهای آسیب‌دیده به مدار بهره‌برداری، نشان داد که تاب‌آوری فقط به معنای داشتن زیرساخت نیست بلکه توان تعمیر، بازسازی و مدیریت بحران نیز بخشی از تاب‌آوری است.
پل‌هایی که در چند روز بازسازی شدند، قطارهایی که دوباره حرکت کردند و شبکه‌ای که با وجود آسیب‌ها متوقف نشد، بخشی از همین تصویر است.
کارنامه دولت چهاردهم در حمل‌ونقل را می‌توان در دو سطح دید؛ نخست، حفظ و مقاوم‌سازی شریان‌های موجود و دوم، ساختن مسیرهایی که جایگاه ایران را در اقتصاد منطقه‌ای و جهانی تقویت می‌کنند.
از چابهار ـ زاهدان تا رشت ـ آستارا، از کریدور شمال‌غرب ـ جنوب‌غرب تا توسعه بنادر، از احیای مسیرهای ریلی بین‌المللی تا تقویت قطارهای حومه‌ای، مجموعه این اقدامات یک هدف مشترک دارد، تبدیل شبکه حمل‌ونقل ایران از یک زیرساخت داخلی به یک شبکه پیوسته منطقه‌ای و بین‌المللی.
در این میان، تاکید مستمر پزشکیان بر توسعه کریدورها نیز نشان می‌دهد دولت حمل‌ونقل را بخشی از راهبرد اقتصادی و منطقه‌ای خود می‌داند؛ راهبردی که در آن، موقعیت جغرافیایی ایران باید از یک ظرفیت بالقوه به یک مزیت اقتصادی بالفعل تبدیل شود.
اگر در شرایط جنگ، بازسازی یک پل ریلی در کمتر از چند روز می‌تواند مانع توقف یک شریان حیاتی شود، در شرایط عادی نیز تکمیل یک کریدور می‌تواند سال‌ها برای اقتصاد کشور درآمد، اشتغال و قدرت ترانزیتی ایجاد کند.
به همین دلیل، حمل‌ونقل برای دولت چهاردهم فقط یک فصل از پروژه‌های عمرانی نیست؛ یکی از پایه‌های تاب‌آوری، رشد اقتصادی و نقش‌آفرینی ایران در منطقه است.