به گزارش روز چهارشنبه گروه علمی ایرنا از مرکز رسانه و روابط عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی، این نشست با هدف بررسی ظرفیت‌ها، فرصت‌ها، چالش‌ها و راهکارهای توسعه نقش علوم انسانی، اجتماعی و هنر در زیست‌بوم فناوری و نوآوری کشور و به همت شورای تخصصی تحول و ارتقای علوم انسانی و با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، برگزار شد.
در این نشست اعضای کارگروه‌ فناوری و نوآوری علوم انسانی، اجتماعی و هنر شورای تحول و ارتقای علوم انسانی متشکل از نمایندگان معاونت علمی و وزارت علوم، جمعی از مدیران پارک‌های علم و فناوری و رؤسای مراکز نوآوری علوم انسانی، تعدادی از مدیران خانه‌های خلاق و فعالان حوزه صنایع خلاق و فناوری‌های نرم در محل معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری حضور داشتند.
از جمله حاضران این جلسه می‌توان به اسفندیار اختیاری (معاون سیاست‌گذاری و توسعه معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و مدیر کارگروه فناوری و نوآوری)، رضا داودی (معاون کارگروه‌های شورای تحول و ارتقاء علوم انسانی)، معصومه خان‌احمدی (مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فناوری و نوآوری وزارت علوم)، امیر یونسیان (مدیرکل ارزیابی و تشخیص صلاحیت شرکت‌های دانش‌بنیان معاونت علمی)، بهروز آهنگربیک (سرپرست ستاد فناوری‌های نرم و توسعه صنایع خلاق معاونت علمی)، مهسا رجب‌زاده (معاون توسعه زیرساخت‌های زیست‌بوم دانش‌بنیان معاونت علمی)، محمدحسین آشتیانی (دبیر کارگروه توسعه صنایع خلاق معاونت فناوری وزارت علوم)، محسن نظری (رئیس پارک علم و فناوری استان سمنان)، ابراهیم احمدی (رئیس پارک علم و فناوری استان همدان)، سید رسول سادات نژاد (رئیس پارک رسانه و فناوری‌های دیجیتال)، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد قطبی (مدیرعامل مرکز نوآوری اشراق دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، ابراهیم نبیونی (معاون فناوری پارک ملی فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی)، بابک حمیدیا (رئیس مرکز نوآوری دانشگاه امام صادق علیه‌السلام) و محمد عباسی (مدیر خانه خلاق توران) اشاره کرد.
در ابتدای این نشست رضا داودی معاون کارگروه‌های ویژه شورای تحول و ارتقای علوم انسانی ضمن تشکر از همراهی و همکاری معاونت علمی ریاست‌جمهوری و همچنین معاونت فناوری و نوآوری وزارت علوم در راستای توسعه زیست‌بوم دانش‌بنیانی علوم انسانی، اجتماعی و هنر، گزارشی از نتایج پنج جلسه برگزار شده کارگروه فناوری و نوآوری در زمان مدیریت الیاسی (معاون سابق سیاست‌گذاری و توسعه معاونت علمی و مدیر قبلی کارگروه) ارائه و از زحمات ایشان و اعضای قبلی کارگروه قدردانی کرد.
وی سپس به اهمیت نقش و جایگاه علوم انسانی، اجتماعی و هنر در زیست‌بوم فناوری و نوآوری کشور و بازتعریف مأموریت‌ها و برنامه‌های کارگروه‌ یادشده در دوره جدید فعالیت با مدیریت اختیاری پرداخت.
داودی در ادامه اظهار داشت: مطابق با قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور، نسبت شرکت ها و مؤسسات دانش بنیان حوزه صنایع فرهنگی، صنایع خلاق، علوم انسانی و اجتماعی به کل شرکت های دانش بنیان معادل 10 درصد است و این تکلیف بدان معناست که تا پایان برنامه هفتم باید سه هزار شرکت دانش‌بنیان مرتبط با این حوزه‌ها در کشور ایجاد شود.
وی بهره‌مندی حداکثری از ظرفیت قانون جهش تولید دانش‌بنیان و همچنین زیرساخت‌های بوجودآمده در کشور شامل مراکز نوآوری، خانه‌های خلاق و پارک‌های علم و فناوری، به عنوان فرصتی بی‌نظیر برای تغییر پارادایم از فناوری سخت به نرم و افزایش سهم و جایگاه علوم انسانی و اجتماعی در زیست‌بوم فناوری و نوآوری دانست.
وی تدبیر عاملی، رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در خصوص تشکیل کارگروه فناوری و نوآوری به عنوان یکی از کارگروه‌های ویژه و اولویت‌دار شورای تحول که مدیریت آن با معاون سیاستگذاری معاونت علمی است را ساختاری پویا و فرصتی مناسب برای هم‌اندیشی، برنامه‌ریزی و سیاستگذاری جهت تسهیل و پیشبرد امور مربوط به دانش‌بنیانی این حوزه‌ها در معاونت علمی و وزارت علوم دانست.
در ادامه جلسه، گزارشی از اقدامات انجام‌شده و ظرفیت‌های توسعه فناوری و نوآوری حوزه علوم انسانی، اجتماعی و هنر توسط مسئولان دستگاه‌های مرتبط ارائه شد که اهم آن به شرح زیر است.
تأکید بر توسعه شبکه رشد و تجاری‌سازی دستاوردهای علوم انسانی
معصومه خان‌احمدی، مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فناوری و نوآوری وزارت علوم، در نخستین ارائه این نشست ضمن تشریح وضعیت زیست‌بوم فناوری و علم کشور، به روند شکل‌گیری و توسعه ظرفیت‌های علوم انسانی و صنایع خلاق در پارک‌های علم و فناوری اشاره کرد.
وی با تشریح وضعیت استقرار شرکت‌ها و واحدهای فناور حوزه علوم انسانی، اجتماعی، هنر و صنایع خلاق در پارک‌های علم و فناوری، ظرفیت‌های ایجادشده در مراکز رشد، مراکز نوآوری و خانه‌های خلاق را تبیین کرده و بر ضرورت تقویت سیاست‌های حمایتی برای توسعه این بخش تأکید کرد.
خان‌احمدی با اشاره به پراکندگی ظرفیت‌های موجود در سطح کشور، توسعه شبکه همکاری میان دانشگاه‌ها، پارک‌های علم و فناوری، مراکز نوآوری و دستگاه‌های اجرایی را از مهم‌ترین الزامات توسعه این زیست‌بوم دانسته و بر لزوم تدوین برنامه‌های منسجم برای افزایش سهم علوم انسانی و صنایع خلاق در اقتصاد دانش‌بنیان، ارتقای تعاملات میان‌بخشی، حمایت از تجاری‌سازی دستاوردهای علوم انسانی و تقویت نظام سیاستگذاری این حوزه یادآور شد.
ضرورت تغییر نگاه از پژوهش‌محوری به حل مسئله
حجت الاسلام والمسلمین محمد قطبی، مدیرعامل مرکز نوآوری اشراق دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، در ارائه خود با اشاره به ظرفیت‌های گسترده علوم انسانی و اسلامی در ایجاد و توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، بر این نکته تأکید کرد که بسیاری از مسائل و نیازهای جامعه امروز کشور دارای ماهیتی انسانی، فرهنگی و اجتماعی بوده و پاسخ به این نیازها می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری کسب‌وکارهای نوآورانه و دانش‌بنیان باشد.
وی با اشاره به تجربه‌های موفق شکل‌گیری هسته‌های فناور و استارتاپ‌های علوم انسانی، بر ضرورت تغییر نگاه از پژوهش صرف به سمت حل مسئله، خلق ارزش و توسعه بازار اشاره کرد و ایجاد بسترهای لازم برای تبدیل ایده‌های علوم انسانی و اسلامی به محصولات، خدمات و فناوری‌های قابل عرضه در بازار را از مهم‌ترین مأموریت‌های نهادهای متولی دانست. توسعه استارتاپ استودیوهای تخصصی، حمایت از تیم‌های میان‌رشته‌ای و تقویت شبکه‌های نوآوری در حوزه علوم انسانی از دیگر محورهای مطرح‌شده در این ارائه بود.
علوم انسانی؛ رکن اصلی توسعه فناوری
بابک حمیدیا، رئیس مرکز نوآوری دانشگاه امام صادق (ع)، با ارائه گزارشی با عنوان «سهم‌یابی علوم انسانی و اجتماعی در زیست‌بوم فناوری و نوآوری» نقش علوم انسانی را به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه فناوری و نوآوری مورد بررسی قرار داد.
طبق نظر وی، توسعه فناوری صرفاً متکی بر فناوری‌های سخت نیست، بلکه موفقیت زیست‌بوم نوآوری نیازمند بهره‌گیری از ظرفیت‌های علوم انسانی، علوم اجتماعی، اقتصاد، حقوق، مدیریت و سیاستگذاری است.
در ادامه، وی ضمن تشریح چارچوب پیشنهادی کارگروه فناوری و نوآوری علوم انسانی، به تدوین نقشه راه، طراحی مدل ارزیابی فناوری‌های علوم انسانی، توسعه شاخص‌های سطح آمادگی فناوری (TRL) متناسب با ویژگی‌های این حوزه و ایجاد سازوکارهای همکاری میان دانشگاه، صنعت و دستگاه‌های اجرایی پرداخت.
حمیدیا بر ضرورت توسعه رویکردهای میان‌رشته‌ای و افزایش نقش علوم انسانی در حل مسائل کلان کشور و ارتقای حکمرانی فناوری تأکید کرد.
رشد چشمگیر شرکت‌های دانش‌بنیان صنایع خلاق و فرهنگی
امیر یونسیان، مدیرکل ارزیابی و تشخیص صلاحیت شرکت‌های دانش‌بنیان معاونت علمی، گزارشی از اقدامات انجام‌شده در حوزه ارزیابی شرکت‌های دانش‌بنیان و تسهیل پذیرش شرکت‌های فعال در صنایع خلاق و فرهنگی ارائه کرد.
وی با اشاره به رشد تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در این حوزه، اظهار داشت: در سال ۱۴۰۴ تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان حوزه صنایع خلاق و فرهنگی نسبت به سال قبل رشد چشمگیری داشته و این امر نتیجه اصلاح رویکردهای ارزیابی و بازنگری در فهرست کالاها و خدمات دانش‌بنیان بوده است.
وی ادامه داد که در بازنگری انجام‌شده، حوزه‌هایی نظیر حکمرانی، سیاست‌پژوهی، حقوق، مدیریت، علوم اجتماعی، آموزش، روان‌شناسی و سایر خدمات مبتنی بر علوم انسانی به عنوان فناوری‌های قابل ارزیابی در چارچوب دانش‌بنیان مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنین تغییر رویکرد از ارزیابی صرف محصولات به ارزیابی فرآیندهای ارزش‌آفرین، تدوین شاخص‌های شفاف ارزیابی و توسعه زیرحوزه‌های صنایع خلاق از جمله تولید محتوا، بازی، چندرسانه‌ای، معماری، مد و پوشاک، صنایع دستی و نشر از سایر اقدامات انجام‌شده در این حوزه است که دکتر یونسیان به آن‌ها اشاره کرد.
صنایع خلاق؛ پیشران اقتصاد دانش‌بنیان
بهروز آهنگربیک، سرپرست ستاد فناوری‌های نرم و توسعه صنایع خلاق، ضمن مرور روند توسعه اقتصاد خلاق در جهان و ایران، جایگاه صنایع خلاق به عنوان یکی از پیشران‌های اقتصاد دانش‌بنیان مورد بررسی قرار داد و مأموریت‌های ستاد در حوزه توسعه فناوری‌های نرم، شبکه‌سازی، توسعه بازار، حمایت از صادرات، تأمین مالی، ارتقای توانمندی فعالان این حوزه و توسعه زیست‌بوم نوآوری صنایع خلاق تشریح کرد.
وی همچنین به اسناد بالادستی، برنامه‌های حمایتی، توسعه خانه‌های خلاق، تقویت تعامل میان پارک‌های علم و فناوری، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی و ایجاد بسترهای مناسب برای تجاری‌سازی محصولات فرهنگی و خلاق اشاره نمود. توسعه بازارهای داخلی و بین‌المللی، ایجاد زنجیره ارزش صنایع خلاق، حمایت از صادرات محصولات فرهنگی و بهره‌گیری از ظرفیت اقتصاد خلاق در حل مسائل اقتصادی و اجتماعی کشور از دیگر موضوعات مطرح‌شده در این ارائه بود.
دیدگاه‌ها و پیشنهادات حاضران نشست
پس از پایان ارائه‌های یاد شده، حاضرین جلسه دیدگاه‌ها و پیشنهادهای خود را در خصوص نقش علوم انسانی، اجتماعی و هنر در زیست‌بوم فناوری و نوآوری کشور مطرح نمودند که اهم آن به شرح زیر است.
محسن نظری، رئیس پارک علم و فناوری سمنان، با اشاره به اینکه ویژگی اصلی این حوزه، انسان‌محور بودن، معناآفرینی و مدیریت پیامدهای اجتماعی فناوری است؛ توسعه علوم انسانی دیجیتال و بهره‌گیری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی، کلان‌داده و فناوری‌های دیجیتال در کنار علوم انسانی، به عنوان یکی از مهم‌ترین مسیرهای توسعه این حوزه دانست و بر ضرورت ایجاد بانک‌های داده تخصصی، توسعه زیرساخت‌های اطلاعاتی، شناسایی نیازهای واقعی جامعه و تعریف مأموریت‌های مشخص برای پارک‌های علم و فناوری به منظور شکل‌گیری استارتاپ‌های مبتنی بر علوم انسانی و هوش مصنوعی، تاکید کرد.
سید رسول سادات نژاد، مدیر پارک فناوری‌های دیجیتال و رسانه کشور، حوزه‌های مشترک علوم انسانی و فناوری از جمله اقتصاد مبتنی بر رفتار، هوش مصنوعی، حکمرانی دیجیتال و رسانه‌های شناختی را معرفی کرد و پیشنهاد داد تا علوم انسانی دیجیتال به عنوان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های مشترک علوم انسانی و فناوری معرفی گردد و شاخص‌های بلوغ بازار و فناوری در ارزیابی این حوزه مورد توجه قرار گیرد.
محمد عباسی، مدیر خانه خلاق توران، ضمن ارائه گزارش فعالیت‌های این مجموعه، بر توسعه زنجیره ارزش صنایع دستی، شبکه‌سازی هم‌افزا و ایجاد مشاغل نوپا در حوزه صنایع خلاق و فناوری‌های نرم علوم انسانی تأکید کرد.
وی به تجربه خانه‌های خلاق به عنوان یکی از ظرفیت‌های مؤثر توسعه اقتصاد خلاق در استان‌ها اشاره نموده و در ادامه تاکید کرد که موفقیت صنایع خلاق در گرو حاکم شدن نگاه اقتصادی، تجاری‌سازی و توسعه بازار بر فعالیت‌های فرهنگی و هنری است. وی خواستار مکانیزم‌های حمایتی مشخص برای توسعه این فناوری‌ها در سطح استان‌ها شد.
محمدحسین اشتیانی، دبیر کارگروه توسعه صنایع خلاق معاونت فناوری وزارت علوم، با اشاره به اینکه مهم‌ترین چالش توسعه کسب‌وکارهای علوم انسانی، نبود نیازسنجی دقیق از مسائل واقعی جامعه است؛ سیاستگذاری مؤثر در این حوزه را مستلزم شناخت صحیح نیازهای جامعه و بازار دانست و ادامه داد که بسیاری از اسناد موجود، بیشتر متضمن شاخص‌های عملکرد بوده و از تدوین راهبردهای توسعه‌ای جامع فاصله دارند.
وی بر ضرورت تفکیک مفهومی علوم انسانی و صنایع خلاق، تدوین استراتژی ملی، توسعه خوشه‌های تخصصی، شبکه‌سازی میان دانشگاه، صنعت، پارک‌های علم و فناوری و سرمایه‌گذاران و ایجاد سازوکارهای هماهنگ میان نهادهای سیاستگذار تأکید کرد.
نبیونی، معاون فناوری پارک ملی فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی، یکی از چالش‌های اصلی توسعه صنایع خلاق، نبود راهبرد واحد و درک مشترک از جایگاه این حوزه در میان دستگاه‌های مختلف دانست و اشاره کرد که با وجود اسناد متعدد، هنوز سیاستی منسجم برای توسعه اقتصاد خلاق شکل نگرفته است. توسعه صنایع خلاق مستلزم باور و حمایت مؤثر در سطوح سیاستگذاری و تخصیص متناسب منابع و اعتبارات است.
وی در ادامه، به تفاوت ماهوی این حوزه با رشته‌های فنی و مهندسی، ضرورت بازنگری در نظام‌های ارزیابی و حمایت، توجه بیشتر به سرمایه انسانی، گردشگری، تولید محتوا، صنایع فرهنگی و مدیریت فرهنگی و همچنین نقش علوم انسانی به عنوان زیرساخت توسعه سایر حوزه‌های فناوری پرداخت.
در خصوص پیشنهادهای مطرح شده در این نشست مقرر شد، پیشنهاد دهندگان ضمن بررسی دقیقتر موضوع، پیشنهادهای عملیاتی و سیاستی مرتبط با پیشنهادات خود را در جلسات آتی مطرح کنند و پیگیری آنها از طریق دستگاه های ذی ربط در دستور کار قرار گیرد.
در جمع‌بندی این نشست اختیاری، معاون سیاست‌گذاری و توسعه معاونت علمی بیان داشت علوم انسانی از ارکان اساسی توسعه زیست بوم فناوری و نوآوری کشور است و توسعه فناوری صرفا محدود به حوزه‌های فنی و مهندسی نمی‌باشد بلکه بسیاری از موفقیت های فناورانه، نوآوری های اجتماعی، حکمرانی کارآمد و حتی توسعه فناوری های پیشرفته، متکی بر ظرفیت های علوم انسانی، اجتماعی و هنر است.
از نظر وی فعالان حوزه علوم انسانی، علاوه بر اینکه از حمایت ها و ظرفیت قانونی موجود اطلاع کافی ندارند، برای بهره مندی از قوانین و ظرفیت های موجود نیز تاکنون پیگیری لازم را نداشته‌اند.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان اعلام نمود با اصلاح رویکردهای ارزیابی و بازنگری فهرست کالاها و خدمات دانش بنیان، زمینه برای حضور و پذیرش گسترده تر شرکت های فعال در حوزه صنایع خلاق و فرهنگی در زیست بوم دانش بنیان کشور فراهم شده است.
در ادامه، اختیاری بر ضرورت شناسایی و معرفی اقلام راهبردی حوزه صنایع خلاق در چارچوب قانون جهش تولید دانش بنیان و بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت قانونی پیش‌بینی شده برای حمایت از واحدهای خلاق، اعم از اشخاص حقیقی و حقوقی تاکید کرد.
وی همچنین به ظرفیت های قانونی موجود برای حمایت از حوزه های علوم انسانی، اجتماعی، هنر و صنایع خلاق اشاره نمود و لزوم مشارکت موثرتر بازیگران این حوزه در برنامه‌های توسعه‌ای معاوت علمی فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، را خواستار شد.
وی همچنین اظهار داشت که توسعه شرکت های پیشران، حمایت از رویدادهای تخصصی، تقویت شبکه همکاری میان دستگاه های اجرایی، دانشگاه ها، پارکهای علم و فناوری و بخش خصوصی، از اولویت های پیش رو در توسعه حوزه علوم انسانی است که مورد توجه کافی فعالان این حوزه قرار نگرفته است.
در پایان جلسه اختیاری با تاکید بر ضرورت هم اندیشی‌های نظیر این نشست و لزوم نیل از مرحله هم‌اندیشی به سمت اقدامات عملیاتی، از اعضای کارگروه فناوری و نوآوری خواستند تا در جلسات آتی علاوه بر طرح دیدگاه‌ها و پیشنهادهای خود، گزارشی از اقدامات، برنامه های اجرایی، دستاوردها و نتایج فعالیت های انجام شده و چالش‌هایی که نیازمند پیگیری و حمایت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان است را ارائه کنند تا ضمن تبادل تجربیات، زمینه تدوین برنامه های عملیاتی مشترک، رفع چالش های موجود و تقویت نقش علوم انسانی، اجتماعی، هنر و صنایع خلاق در زیست بوم فناوری و نوآوری کشور فراهم شود.