به گزارش ایرنا، در تابستان ۱۹۹۱، زمانی که تلاش برای حفظ اتحاد جماهیر شوروی با «انقلاب اوت» و کودتای نافرجام علیه میخائیل گورباچف وارد مرحله‌ای تعیین‌کننده شد، شاید کمتر کسی تصور می‌کرد که چند ماه بعد نقشه سیاسی اوراسیا دگرگون شود، پس از انقلابی که از ۱۹ تا ۲۱ اوت یعنی ۲۸ تا ۳۱ مرداد روی داد، ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان از نهم تا هجدهم شهریور، یعنی ۱۰ روز بعد از وقایع مسکو، اعلام استقلال کردند.
قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان که تا پیش از آن در چارچوب اتحاد شوروی تعریف می‌شدند، ناگهان با مساله‌ای تازه روبه‌رو شدند؛ چگونه باید در جهانی که دیگر مسکو تنها مرکز تصمیم‌گیری آن نیست، جایگاه خود را تعریف کنند؟ استقلال، اگرچه فرصت ایجاد دولت‌های ملی و بازتعریف روابط خارجی را فراهم کرد، همزمان این کشورها را وارد میدان رقابتی کرد که بازیگران متعددی در آن حضور داشتند؛ از روسیه و چین تا آمریکا، ترکیه و به طور ویژه ایران.
از لحظه اعلام استقلال این کشورها، آسیای مرکزی به یکی از مهم‌ترین مفاهیم ژئوپلیتیک دوران پساشوروی تبدیل شد؛ منطقه‌ای محصور در خشکی اما سرشار از منابع انرژی و در نقطه اتصال مسیرهای تاریخی و جدید شرق و غرب. نفت و گاز، خطوط لوله، منابع آب، مرزهای به‌جامانده از دوران شوروی، کریدورهای ترانزیتی و موقعیت جغرافیایی این منطقه، به عواملی تبدیل شدند که اهمیت آن را فراتر از مرزهای پنج کشور بردند اما استقلال تنها به معنای تغییر پرچم‌ها و تشکیل دولت‌های جدید نبود. این کشورها باید همزمان با مسائل پیچیده‌ای مانند بازتعریف هویت ملی، اختلافات مرزی، رقابت بر سر منابع آب، افراط‌گرایی، وابستگی‌های اقتصادی و تلاش قدرت‌های بزرگ برای افزایش نفوذ خود مواجه می‌شدند.
به همین دلیل، تاریخ سه دهه اخیر آسیای مرکزی را نمی‌توان جدا از تحولات ژئوپلیتیکی پیرامون آن فهم کرد.
کتاب «ژئوپلیتیک آسیای مرکزی» تحلیلی جامع و چندلایه از نقش و جایگاه این منطقه راهبردی در نظام بین‌الملل است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، آسیای مرکزی به عنوان یک «خلاء قدرت» و در عین حال «میدان رقابت» قدرت‌های بزرگ و منطقه‌ای مطرح شده است.
کتاب «ژئوپلیتیک آسیای مرکزی» نوشته برات شمسا، عضو پیوسته انجمن ژئوپلیتیک ایران، تلاش می‌کند این منطقه را از همین منظر چندلایه بررسی کند؛ از تاریخ و جغرافیای سیاسی گرفته تا انرژی، امنیت، مناقشات مرزی، هویت‌های قومی ـ مذهبی و نقش قدرت‌های فرامنطقه‌ای.
این کتاب در واقع به این پرسش اساسی نزدیک می‌شود که چرا منطقه‌ای در قلب اوراسیا، پس از فروپاشی شوروی، به یکی از عرصه‌های مهم رقابت قدرت‌ها تبدیل شد و این تحولات چه معنایی برای ایران دارد.
این اثر با بهره‌گیری از رویکردی میان‌رشته‌ای، ابعاد مختلف ژئوپلیتیک از جمله منابع انرژی، مناقشات مرزی، هویت‌های قومی-مذهبی و نقش بازیگران فرامنطقه‌ای را مورد واکاوی قرار داده است. در واقع، کتاب در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که چگونه موقعیت ژئوپلیتیک آسیای مرکزی، معادلات امنیتی و اقتصادی قدرت‌های همسایه و جهانی را دستخوش تغییر می‌سازد. از سویی دیگر آیا تا به حال فکر کرده‌اید که چرا یک منطقه محصور در خشکی و در قلب اوراسیا، این‌قدر برای دنیا اهمیت دارد؟ کتاب «ژئوپلیتیک آسیای مرکزی» شما را به سفری در دل این منطقه اسرارآمیز می‌برد؛ جایی که خط‌لوله‌های انرژی، جاده‌های ابریشم نوین، و رقابت قدرت‌های بزرگ در هم تنیده شده‌اند.
این کتاب نه فقط برای دانشجویان جغرافیای سیاسی، علوم سیاسی، تاریخ و... که برای هر کسی که می‌خواهد بفهمد چرا اخبار مربوط به این منطقه برای آینده ایران و جهان حیاتی است، خواندنی و روشنگر است.
یکی از مهم‌ترین وجوه کتاب «ژئوپلیتیک آسیای مرکزی»، بررسی «بحران‌های ژئوپلیتیکی» و ریشه‌های آن در این منطقه است. نویسنده با آسیب‌شناسی ریشه‌های مناقشات، از جمله اختلافات مرزی، بحران منابع آب و ظهور جریان‌های افراطی، تصویری شفاف از چالش‌های پیش روی این کشورها ارائه می‌دهد.
از سوی دیگر، کتاب به نقش آفرینی بازیگرانی چون روسیه، چین، آمریکا و ترکیه در این منطقه پرداخته و راهبردهای آنها برای نفوذ در آسیای مرکزی را تشریح می‌کند. این اثر با اتکا بر داده‌های به‌روز، به ویژه در حوزه انرژی و ترانزیت، مرجع مناسبی برای تحلیل‌گران مسائل بین‌الملل محسوب می‌شود.
بخشی از مقدمه این کتاب که به قلم محمدرضا حافظ‌نیا نوشته شده آمده است:
کتاب حاضر با ارائه یک تحلیل عمیق ژئوپلیتیکی، سیاست خارجی ایران در منطقه آسیای مرکزی را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داده و نشان داده است که هر چند نسبت به برخی از عوامل ژئوپلیتیکی توجه شده، لیکن نسبت به برخی از عوامل بی‌توجهی صورت گرفته و حتی برخلاف ماهیت و کارکرد تعدادی از آنها عمل شده است. همچنین تأثیر رویکردهای منطقه ای و فرامنطقه ای بر سیاست خارجی ایران در آسیای مرکزی مورد توجه قرار گرفته و در نهایت نویسنده با رویکرد ژئوپلیتیکی برای سیاست خارجی ایران در منطقه آسیای مرکزی، استراتژی پیشنهادی خود را ارائه کرده است.
کتاب حاضر علاوه بر اینکه ادبیات موجود در زمینه منطقه آسیای مرکزی و روابط خارجی فیمابین ایران و آن منطقه را غنای بیشتری بخشیده، توانسته است راهکارهای جالب و بدیعی در بهینه‌سازی روابط ایران با دولت‌های حوزه آسیای مرکزی پیشنهاد دهد که توجه و به کار بستن آن می‌تواند در ساماندهی مناسب‌تر روابط خارجی ایران با کشورهای منطقه آسیای مرکزی موثر باشد.
کتاب «ژئوپلیتیک آسیای مرکزی» توسط انتشارات زبان علم و با حمایت موسسه دانشوران خراسان، در ۱۴۰۴ در ۷۴۱ صفحه به چاپ رسیده است.