به گزارش ایرنا از اتاق خبر خانه هنرمندان ایران، علیرضا اخلاقی منتقد سینما، در نشست نقد و بررسی مستند «آندره تارکوفسکی: یک نیایش سینمایی»، با نگاهی انتقادی به ساختار روایی مستند به واکاوی پیوند عمیق میان مفهوم «زمان» و زیستجهان تارکوفسکی و ابزار سینما پرداخت.
وی با بیان اینکه سینما از نظر تارکوفسکی، تجلیِ توقف زمان است، افزود: همین فیلم به ما میگوید که سینما، چیزی جز توقف زمان نیست. در تمام آثار او، از کتاب «زمان در زمان» و یادداشتهای روزانهاش گرفته تا مستند «سفر در زمان»، مفهوم زمان حضوری همیشگی دارد و عنصری بنیادین است.
این منتقد سینما در ادامه، با اشاره به ماهیت شاعرانه اما کلاممحور این مستند، تصریح کرد که اثر مذکور با معیارهای یک مستند دوربینمحور فاصله دارد و گفت: شکل ایدهآل مستندی درباره تارکوفسکی این است که یک دوربینِ پویا و جستوجوگر داشته باشد و بتواند مفاهیم را از دل سوژه بیرون بکشد. این فیلم البته اثر خوبی است، اما به اعتقاد من، بیش از آنکه فیلمبرداری شده باشد، روی میز تدوین ساخته شده است. در مستندهای استاندارد، درصد مشخصی برای استفاده از آرشیو و تصاویر استنادی وجود دارد، اما اینجا کلام و گفتگوها بر تصویر سوار شدهاند.
اخلاقی با طرح این پرسش که چرا مفاهیم زیبا در این مستند برای مخاطب ماندگار نمیشوند، افزود: این به جهت پرگویی فیلم است. ما جملات زیبایی میشنویم که اگر آنها را یادداشت نکنیم، در ذهنمان نمیماند. فیلم بسیار حرف میزند؛ اگرچه عنوان خود راوی برای آن تا حدی قابل توجیه است، اما مشکل اصلی در جای دیگری است.
سامان بیات مجری برنامه هم به جنبه احساسی و شاعرانه فیلم اشاره کرد و گفت: تنها اشکالِ عمده فیلم، نریشنهای طولانی است که مخاطب را خسته میکند. با این حال، آن لحظاتی که فیلم از کلام میایستد و به سکوت و تصاویرِ خود تارکوفسکی پناه میبرد، همانجاست که روح شعر جاری میشود. شاید بخشی از این نریشنها، اشعارِ آرسنی تارکوفسکی (پدرِ آندره) باشد؛ چرا که این ذوق هنری در این خاندان موروثی است.
اخلاقی نیز در ادامه جایگاه تارکوفسکی را اینگونه ترسیم کرد و گفت: تارکوفسکی دومین فیلمساز بزرگ اتحاد جماهیر شوروی است که توانست در سینمای جهان جایگاه ویژهای برای خود تثبیت کند. او چنان با زمان در جنگ بود که عمرِ کوتاهش اجازه نداد تمام ایدههایش را به تصویر بکشد. ما از این فیلم، هرآنچه لازم بود را گرفتیم؛ اما برای درک عمیقتر، باید به سراغِ دیگر مستندها برویم. چرا که به قول سعدی پُر است قصه، که سرّ دلبران گفته آید.
بیات در ادامه با اشاره به آسیبشناسیِ نقد آثارِ تارکوفسکی، خاطرنشان کرد که بسیاری از منتقدان در برابر نام بزرگ او مرعوب میشوند. اخلاقی در اینباره توضیح داد: حتی من نیز در این نشست احتیاط کردم تا ایرادهای زیادی از فیلم نگیرم؛ چرا که تارکوفسکی در جشنوارهها و فضای سینمایی به عنوان سینماگر معناگرا شناخته میشود و همین برچسب، نقد مستند پسرش را دشوار میکند.
وی با بیان اینکه نامگذاری این اثر به عنوان «خودنگاره» عملاً امکان نقد جدی را از منتقد سلب کرده است، افزود: این یک حریم امن ایجاد میکند که مستند را از نقد فنی دور میسازد.
اخلاقی همچنین تاکید کرد: نمیتوان از نقش تارکوفسکی به عنوان یکی از برجستهترین فیلمسازان اتحاد جماهیر شوروی در ارتقای تاریخ سینما گذشت و مستند «آندره تارکوفسکی؛ یک نیایش سینمایی» تلاش میکند این جایگاه را با محوریت قراردادن عقاید معنوی و مذهبی این هنرمند برای مخاطب عصر حاضر بازگو کند.