به گزارش خبرنگار کتاب ایرنا، کتاب «ذیقار؛ نخستین جنگ اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان» بخشی از پژوهشی گسترده با عنوان ورود اسلام به ایران است که در پنج دفتر تدوین شده و نشر وزن دنیا دفتر نخست آن را منتشر کرده است.
در این پژوهش، دیدگاه رایج درباره زمان آغاز ورود اسلام به ایران بازخوانی شده است. بر اساس آنچه در معرفی کتاب آمده، هم نوشتههای کهن و هم بیشتر پژوهشهای نوین، آغاز ورود اسلام به ایران را به زمان ابوبکر بن ابیقحافه در سال ۱۲ق/۶۳۳م نسبت میدهند، اما یافتههای تازه از برخی نوشتههای سریانی، یونانی و عربی و همچنین کاوشهای باستانشناسی و بررسی سکههای واپسین شاهان ساسانی، روایت دیگری را پیش میکشند.
بر پایه این پژوهش، ورود اسلام به ایران در زمان پیامبر و در سال ۷ق/۶۲۸م با لشکرکشی خالد بن ولید و چهار جنگ حفیر، ابله، بسراه و زنجیره آغاز شده است. در این میان، چند جنگ دیگر، از جمله دومهالجندل، لشکرکشی به سوی آتشکده ساسانی در یمامه و جنگ ذیقار، پیش از این چهار جنگ رخ دادهاند. نویسنده، جنگ ذیقار را نخستین رویارویی اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان میداند.
کتاب به جایگاه جنگ ذیقار در دوره ساسانی میپردازد. در این پژوهش، روایتهای رایج درباره زمان، مکان و سبب جنگ ذیقار نیز بررسی شده است. بیشتر پژوهشگران این جنگ را مربوط به پیرامون ۶۰۴م تا ۶۱۰/۶۱۱م میدانند و اسباب آن را به موضوعاتی مانند خودداری نعمان بن منذر، فرمانروای لَخْمی دستنشانده ایران در حیره، از فرستادن دخترش برای همسری خسرو پرویز، برکناری و کشتهشدن نعمان، پسندادن میراث جنگی او و موضوع حق امنیت راه کاروانهای ایرانی نسبت دادهاند. با این حال، در کتاب تاکید شده که این موارد بهدلیل نادیدهگرفتن برخی اسباب بنیادین جنگ در مآخذ نمیتوانند بهتنهایی روایت کاملی از آغاز آن ارائه دهند.
قسمتی از متن کتاب
جانمایی جنگ ذیقار
سالهای پایانی ساسانیان، پس از پراکندگی تیرههای بکر بن وائل در زمستان، از غرب فرات تا یَمامَه که حَجُر، مرکز آن، نزدیک ریاض کنونی بود. با آمدن تابستان و کمبود آب، همۀ تیرهها برای دسترسی به آبدهی برای مردم و چهارپایانشان به سوی شرق و رود فرات رهسپار میشدند و در آبگاه ذیقار گرد میآمدند. اینک چند جای را به این نام میتوان برشمرد؛ استان ذیقار که پیشتر منتفک نام داشت و زمان جمهوری عراق، استان ناصریه نامیده شد. در ۱۳۴۸ش/ ۱۹۶۹م دولت بَعث عراق به خاطر گرایشهای ملیگرایانۀ عرب، نام ذیقار را برای این استان برگزید تا یادآور شکست ایرانیان در برابر اعراب باشد. استان ذیقار جای تمدن باستانی سُومِر است و ویرانههای شهرهای باستانی، مانند اور اریدو، لاگاش و نینگیرسو در آن بازمانده است.
این استان جنوب شرقی عراق، شمال استانهای مثنی و بصره، جنوب استانهای میسان و واسط و جنوبشرقی استان قادسیه جای گرفته و مرکز آن شهر ناصریه است. ذیقار دیگر، اندکی شمالیتر، در بخش شمالی استان مثنی است و شاید (؟) نامش از نامِ مثنی بن حارثه شیبانی، از فرماندهان جنگ ذیقار گرفته شده باشد؛ زیرا مثنی از تیرۀ بنیمُره بن دخل بن شبیان بود که جایگاهشان کموبیش در همین استان مثنی بوده است. در نوشتههای کهن، ذیقار نزدیک(جنوب؟) کوفه دانسته شده اما جای آن به درستی شناسایی نشده است. اگرچه همۀ این جایها میتوانستهاند از آب رود فرات سیراب شوند. جنگِ ایرانیان و اعراب در ذیقاری روی داده که آبگاه و برکه ای بزرگ بوده؛ بنابراین شاید نتوان همۀ اینها را آبگاه و برکه دانست. نوشته اند آن زمان، اغلب با کشتی راه آبیِ کوفه تا ذیقار را که نزدیک نود (شاید تا ۱۴۰ ک؟) بود، میپیمودند.
همچنین ذیقار چندان از قادسیه دور نبوده است. از سوی دیگر، جنگ ذیقار خود از چند جنگ دیگر به نام های قراقر و (یا) جنو (انحبا، پیچ) ذیقار (که بزرگترین این نبردهاست) جُبابات ذات العُجرُم (ذوالعجرم)
عدوان (عدوانه؟) و بطحاء (دشت، مسیل) پدید آمده است. نامهای نزدیک دیگری مانند آدم راحصه و آبِ عَدوانه (عدوان؟) نیز با جنگ ذیقار پیوند دارند. از سوی دیگر باید به واژۀ زیگورات نیز نگاهی انداخت. زیگورات به نیایشگاههای بزرگ بلند، طبقهطبقهای و روی هم گفته میشد که از دوران باستان (سومر، ایلام، اکد، بابل و آشور) بر جای مانده بود. این واژۀ (سومری؟) باید زیقورات و ریشه آن زَقار برابر با بلندسازی بوده باشد.
جلد کتاب
کتاب «ذیقار؛ نخستین جنگ اعرابِ پس از اسلام با ایرانیان» نوشته محمدرضا چیتساز از مجموعه جستار نشر وزن دنیا، در قطع رقعی، جلد شومیز، کاغذ بالکی، در ۳۸۴ صفحه در سال ۱۴۰۵ منتشر شد.