به گزارش خبرنگار کتاب ایرنا، هفتادوهشتمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت در حالی از ۱۵ تا ۱۹ مهرماه ۱۴۰۵ در آلمان برگزار شد که هوش مصنوعی، آزادی انتشار، آینده بازار جهانی کتاب و گسترش معاملات حق نشر از محورهای اصلی آن بود؛ رویدادی که با حضور ناشران و فعالان صنعت نشر از کشورهای مختلف برگزار شد، اما حضور ایران در آن همچنان به فعالیت محدود برخی ناشران و نمایندگان این صنعت وابسته است و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران چند سالی است در این نمایشگاه حضور ندارند.
نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت، یکی از مهم‌ترین رویدادهای صنعت نشر جهان، از ۷ تا ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۵ تا ۱۹ مهر ۱۴۰۵) میزبان ناشران، آژانس‌های ادبی، مترجمان، نویسندگان، فعالان فناوری و خریداران و فروشندگان حقوق آثار بود. این رویداد علاوه بر عرضه کتاب و معرفی تازه‌های نشر، فرصتی برای مذاکره درباره حق ترجمه، انتشار بین‌المللی آثار، همکاری‌های مشترک و تبدیل آثار ادبی به محصولات سینمایی و تلویزیونی فراهم کرد.
بر اساس اعلام رسمی برگزارکنندگان، در دو روز نخست تخصصی نمایشگاه، ۶۵ هزار بازدیدکننده حرفه‌ای از ۱۳۰ کشور از این رویداد بازدید، حدود چهار هزار غرفه‌دار نیز کتاب‌ها، محصولات و خدمات خود را عرضه کردند و بیش از سه هزار و ۸۰۰ برنامه در محل نمایشگاه و نقاط مختلف شهر فرانکفورت برگزار شد.
با وجود این آمار، فضای نمایشگاه از نگاه برخی حاضران و فعالان صنعت نشر، شور و رونق سال‌های گذشته را نداشت؛ موضوعی که در کنار تغییرات بازار کتاب و تحولات فناوری، پرسش‌هایی درباره آینده نمایشگاه‌های سنتی کتاب و نحوه ارتباط ناشران با مخاطبان و شرکای تجاری مطرح می‌کند. آمار اعلام‌شده از سوی برگزارکنندگان درباره دو روز نخست، از ثبات حضور بازدیدکنندگان حرفه‌ای نسبت به سال گذشته حکایت دارد و نمی‌توان ارزیابی میدانی از فضای نمایشگاه را به‌تنهایی معادل کاهش آماری بازدیدکنندگان دانست.
جمهوری چک؛ مهمان ویژه نمایشگاه
جمهوری چک در این دوره مهمان ویژه نمایشگاه کتاب فرانکفورت بود و با شعار «سرزمینی در کرانه دریا» (A Country on the Coast) به معرفی ادبیات، نویسندگان و فرهنگ خود پرداخت؛ شعاری که با الهام از نمایشنامه «داستان زمستانی» ویلیام شکسپیر، بر قدرت تخیل و امکان عبور ادبیات از مرزهای جغرافیایی تاکید دارد.
در این دوره، ۷۵ نویسنده جمهوری چک در برنامه‌های نمایشگاه حضور داشتند و غرفه ویژه این کشور با بهره‌گیری از طراحی تعاملی و فناوری‌های نو، فضایی برای آشنایی مخاطبان با ادبیات و چشم‌اندازهای فرهنگی آن ایجاد کرد. در بخشی از این برنامه‌ها، هوش مصنوعی امکان تجربه و بازآفرینی عناصر ادبی را فراهم می‌کرد و یک ربات نیز در برنامه‌ای نمایشی به طراحی کمیک می‌پرداخت.
حضور جمهوری چک به‌عنوان مهمان ویژه، تنها به معرفی کتاب‌ها و نویسندگان محدود نبود، بلکه بخشی از راهبرد فرهنگی این کشور برای گسترش ترجمه آثار، توسعه ارتباط با ناشران خارجی و افزایش حضور ادبیات چک در بازارهای بین‌المللی به شمار می‌رفت.
برنامه مهمان ویژه هر سال فرصتی فراهم می‌کند تا یک کشور از طریق نشست‌های ادبی، معرفی نویسندگان، برنامه‌های فرهنگی و مذاکره با ناشران و آژانس‌های ادبی، تصویری گسترده‌تر از ظرفیت‌های فرهنگی خود ارائه کند؛ ظرفیتی که برای کشورهایی با بازار زبانی محدودتر، می‌تواند در گسترش ترجمه و فروش حقوق آثار اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.
هوش مصنوعی؛ از تولید محتوا تا آینده حقوق نشر
هوش مصنوعی یکی از موضوعات محوری هفتادوهشتمین نمایشگاه کتاب فرانکفورت بود. این فناوری در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مسائل صنعت نشر تبدیل شده است؛ از استفاده در ترجمه، ویرایش و تولید محتوا تا تغییر شیوه جست‌وجوی اطلاعات، توزیع کتاب و ارتباط ناشران با مخاطبان.
در نشست‌های تخصصی نمایشگاه، موضوعاتی مانند اعتبارسنجی محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، تشخیص اطلاعات نادرست، ملاحظات اخلاقی، حقوق مولفان و مسئولیت ناشران در برابر محتوای منتشرشده مورد توجه قرار گرفت. این مباحث نشان می‌دهد که مسئله هوش مصنوعی در صنعت نشر صرفا به کاهش هزینه‌ها یا افزایش سرعت تولید محدود نیست و موضوع مالکیت فکری و جایگاه خلاقیت انسانی نیز در مرکز بحث قرار دارد.
برنامه «فرانکفورت کالینگ» نیز در مجموعه‌ای از نشست‌ها، موضوعاتی همچون دموکراسی، حقوق بشر، آزادی بیان، هوش مصنوعی، اطلاعات نادرست و بحران اقلیمی را بررسی کرد. در این برنامه، نویسندگان، پژوهشگران، روزنامه‌نگاران و فعالان فرهنگی درباره نقش ادبیات و رسانه در مواجهه با تحولات اجتماعی و سیاسی به گفت‌وگو پرداختند.
جیل لپور، تاریخ‌نگار و نویسنده آمریکایی، در نشست افتتاحیه نمایشگاه نسبت به تمرکز قدرت در دست شمار محدودی از صاحبان نفوذ هشدار داد. در همین مراسم، بر اهمیت آزادی انتشار و نقش کتاب در حفظ تنوع دیدگاه‌ها تأکید شد.
گلِن میکالف، کمیسر اروپایی امور نسل‌ها، جوانان، فرهنگ و ورزش نیز در سخنانی درباره تاثیر هوش مصنوعی بر نشر، بر ضرورت حفظ نقش انسان در تولید و جان‌بخشیدن به محتوا تاکید کرد. این دیدگاه، یکی از پرسش‌های اصلی صنعت نشر در سال‌های پیش رو را برجسته می‌کند: در شرایطی که فناوری می‌تواند حجم بسیار زیادی از متن تولید کند، اعتبار، اصالت و ارزش انسانی آثار چگونه حفظ خواهد شد؟
معاملات حق نشر؛ اهمیت حضور در بازار جهانی کتاب
نمایشگاه فرانکفورت همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز مذاکره درباره خرید و فروش حقوق آثار ادبی و علمی است. در این رویداد، ناشران تنها به معرفی کتاب‌های خود بسنده نمی‌کنند، بلکه درباره خرید حق ترجمه، انتشار آثار در کشورهای دیگر و همکاری با آژانس‌های ادبی و ناشران بین‌المللی مذاکره می‌کنند.
بر اساس آمار منتشرشده از سوی برگزارکنندگان، در دو مرکز مهم معاملات حقوق نشر، یعنی مرکز آژانس‌های ادبی و نمایندگان حقوق نشر (LitAg) و مرکز حقوق ناشران (PRC)، در مجموع ۵۸۲ میز به فعالان این حوزه اختصاص داشت. در بخش آژانس‌های ادبی نیز ۳۱۹ آژانس از ۳۲ کشور حضور داشتند.
اهمیت این بخش برای ناشران ایرانی به آن دلیل است که حضور در بازار بین‌المللی می‌تواند امکان آشنایی با آثار تازه، خرید حقوق ترجمه کتاب‌های خارجی و عرضه حقوق آثار فارسی به ناشران دیگر کشورها را فراهم کند. با این حال، بهره‌گیری از این فرصت‌ها به حضور مستمر، برنامه‌ریزی برای مذاکرات و پیگیری توافق‌ها پس از پایان نمایشگاه نیاز دارد.
حضور محدود نمایندگان نشر ایران
در حالی که ناشران کشورهای مختلف با حضور در نمایشگاه فرانکفورت برای توسعه بازارهای بین‌المللی خود تلاش می‌کنند، مشارکت ایران در این رویداد طی سال‌های اخیر کم‌رنگ شده است. چند سالی است که ادبیات ایران در این نمایشگاه حضور ندارد و از این رو، حضور سازمان‌یافته و متمرکز نهادهای رسمی نشر ایران در یکی از مهم‌ترین بازارهای جهانی کتاب دیده نمی‌شود.
با این حال، شماری از ناشران و نمایندگان صنعت نشر ایران همچنان به شکل مستقل در این رویداد شرکت می‌کنند. انتشارات ایران‌بان به مدیرمسئولی نیلوفر تیموریان از جمله ناشران ایرانی حاضر در این دوره بود. همچنین نمایندگانی از ناشران ایرانی، از جمله انتشارات هزاره ققنوس، برای مذاکره با ناشران خارجی و بررسی زمینه‌های همکاری در نمایشگاه حضور داشتند.
حضور مستقل این ناشران، در شرایط غیبت نهادهای رسمی، بخشی از تلاش بخش خصوصی برای حفظ ارتباط با بازار نشر جهان به شمار می‌رود؛ هرچند فعالیت پراکنده ناشران نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین برنامه‌ای هماهنگ برای معرفی ادبیات ایران، حمایت از حضور بین‌المللی ناشران و پیگیری منظم قراردادهای نشر شود.
یکی از ظرفیت‌های مهم این نمایشگاه برای ناشران ایرانی، امکان ارتباط مستقیم با ناشران بزرگ جهان و دسترسی به آثار تازه‌ای است که قابلیت ترجمه و انتشار در بازار ایران دارند. در مقابل، معرفی آثار فارسی و فروش حق ترجمه آنها به ناشران خارجی نیز می‌تواند به افزایش حضور ادبیات ایران در بازارهای دیگر کشورها کمک کند.
مذاکره هزاره ققنوس با انتشارات پنگوئن
در جریان نمایشگاه امسال، انتشارات هزاره ققنوس نیز از طریق نماینده خود، امیرعلی شریلی، مذاکراتی را با ناشران بین‌المللی دنبال کرد. یکی از این مذاکرات درباره دریافت حق ترجمه و انتشار فارسی کتاب «کار کثیف؟» نوشته میشائیل لودرث، نویسنده و تحلیلگر مسائل خاورمیانه، با نماینده انتشارات پنگوئن بود.
این کتاب با عنوان آلمانی «Drecksarbeit?: Israel, Amerika und der imperiale Größenwahn im Nahen Osten» به سیاست‌های آمریکا و اسرائیل در خاورمیانه و تحولات منطقه می‌پردازد. مذاکرات انجام‌شده بر شرایط انتشار ترجمه فارسی، حقوق نشر و امکان همکاری برای انتشار کتاب در ایران متمرکز بود، طرفین درباره ادامه روند همکاری به توافق‌های اولیه رسیدند.
این مذاکره نمونه‌ای از فعالیت ناشران ایرانی در بخش تخصصی نمایشگاه است؛ بخشی که در آن، گفت‌وگوهای حرفه‌ای درباره حق ترجمه و انتشار می‌تواند زمینه ورود آثار جدید به بازار کتاب ایران را فراهم کند. پیگیری این مذاکرات و تبدیل توافق‌های اولیه به قراردادهای روشن و قابل اجرا، مرحله مهم بعدی چنین همکاری‌هایی است.
فعالیت نمایندگان ناشران ایرانی در فرانکفورت، از جمله انتشارات ایران‌بان و هزاره ققنوس، نشان می‌دهد که با وجود محدودشدن حضور نهادی ایران، ارتباط بخش خصوصی نشر با بازار جهانی به‌طور کامل متوقف نشده است. با این حال، گستره و اثرگذاری این حضور به میزان حمایت، استمرار مشارکت و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت برای معرفی آثار و خرید و فروش حقوق نشر وابسته است.
ضرورت بازنگری در سیاست حضور ایران در نمایشگاه‌های بین‌المللی
نمایشگاه کتاب فرانکفورت تنها یک رویداد برای عرضه کتاب نیست، بلکه بستری برای شکل‌گیری شبکه‌های حرفه‌ای، توسعه صادرات فرهنگی و حضور در بازار جهانی محتواست. در شرایطی که هوش مصنوعی، کتاب صوتی، اقتباس سینمایی و تلویزیونی و تغییر الگوهای مصرف محتوا، صنعت نشر را با تحولات گسترده روبه‌رو کرده‌اند، حضور در چنین رویدادهایی می‌تواند به ناشران امکان دهد از روندهای تازه آگاه شوند و برای همکاری‌های آینده برنامه‌ریزی کنند.
در این میان، حضور منظم و هدفمند ایران می‌تواند از معرفی نویسندگان و ناشران ایرانی فراتر رود و به ایجاد سازوکارهایی برای حمایت از ترجمه آثار فارسی، خرید حقوق کتاب‌های خارجی، توسعه همکاری با آژانس‌های ادبی و تقویت ارتباطات فرهنگی منجر شود. استمرار حضور، ایجاد شبکه‌های حرفه‌ای و پیگیری توافق‌های حقوق نشر می‌تواند به تقویت جایگاه ادبیات ایران کمک کند؛ به‌ویژه در دوره‌ای که رقابت جهانی نشر، علاوه بر کیفیت آثار، به توانایی ناشران در استفاده از فناوری‌های جدید و ایجاد ارتباطات بین‌المللی نیز وابسته شده است.