به گزارش ایرنا در ساختار نظام سلامت، تندرستی مادر نبض تپنده پویایی کل خانواده است؛ واقعیتی غیرقابل‌انکار که با ورود زنان به دهه پنجم زندگی و هم‌زمانی آن با دوران یائسگی، به‌دلیل غفلت‌های فردی و نارسایی در آگاهی عمومی با مخاطرات جدی روبه‌رو می‌شود.

تغییرات هورمونی این برهه، بیماری نیستند اما به‌مثابه یک تیغ دولبه عمل می‌کنند؛ اگر با مدیریت علمی، پایش‌های مستمر قلبی-عروقی، غربالگری تراکم استخوان و اصلاح سبک زندگی مهار نشوند، می‌توانند زمینه را برای بروز امراض مزمن، افت کیفیت زیست و از دست رفتن کارایی نیمی از سرمایه انسانی جامعه هموار سازند.

خطر آنجا دوچندان می‌شود که برخی بانوان به جای بهره‌مندی از خدمات پایگاه‌های بهداشت، به خوددرمانی‌های کورکورانه، مصرف بی‌رویه مکمل‌های گیاهی و باورهای غیرعلمی پناه می‌برند.

تقارن هفته ملی سلامت بانوان ایران (سبا) با روز مدیریت دوران یائسگی، فرصتی برای بازخوانی نقش خودمراقبتی و تکالیف نهادهای حمایتی در مواجهه با این ایستگاه زیستی است؛ موضوعی که در گفت‌وگوی تفصیلی ایرنا با کارشناس مسئول واحد جوانی جمعیت و سلامت خانواده مرکز بهداشت بیرجند، به کالبدشکافی آن پرداخته‌ایم.

مریم پارسا روز دوشنبه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: هفته ملی سلامت بانوان ایران فرصتی ارزشمند برای افزایش آگاهی آحاد جامعه نسبت به نیازهای سلامت زنان و یادآوری این اصل حیاتی است که مراقبت از سلامت بانوان نباید به زمان خاصی محدود شود، بلکه باید در تمامی فصول زندگی، از جوانی و سال‌های باروری گرفته تا دوران میانسالی و کهنسالی، به عنوان یک اولویت مستمر مورد توجه قرار گیرد.

وی با تبیین مفهوم جامع سلامت افزود: مقوله سلامت بانوان فراتر از پیشگیری و درمان بیماری‌های جسمی است؛ برخورداری از سلامت روانی و تعادل عاطفی، حضور پویا در مناسبات اجتماعی، پیاده‌سازی سبک زندگی سالم، تسهیل دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی و فراهم ساختن بستر تصمیم‌گیری آگاهانه درباره سلامت فردی، از ارکان جدایی‌ناپذیر این حوزه به شمار می‌رود.

وی تصریح کرد: زنان در دوران گذر به یائسگی ممکن است با تغییرات متعددی در ابعاد جسمی، روانی و خلقی مواجه شوند؛ بنابراین آگاهی از ماهیت این تغییرات فیزیولوژیک و شناخت راهکارهای علمی و استاندارد برای مدیریت آن‌ها، اضطراب‌ها و نگرانی‌ها را برطرف کرده و از بروز عوارض ثانویه پیشگیری می‌کند لذا تحقق این هدف صرفاً با یک هفته نمادین امکان‌پذیر نیست و نیازمند همراهی صمیمانه خانواده‌ها و احساس مسئولیت دائمی نظام ارائه خدمات سلامت است.

یائسگی؛ مرحله‌ای بیولوژیک و طبیعی از چرخه زیستی

کارشناس مسئول واحد جوانی جمعیت و سلامت خانواده مرکز بهداشت بیرجند با تشریح مبانی علمی این برهه زمانی گفت: یائسگی یکی از ایستگاه‌های کاملاً طبیعی و زیستی در چرخه عمر زنان محسوب می‌شود که بر اثر افت تدریجی عملکرد تخمدان‌ها و کاهش سطح هورمون‌های استروژن رخ می‌دهد لذا این مرحله معمولاً در بازه سنی ۴۵ تا ۵۵ سال به وقوع می‌پیوندد، هرچند که زمان آغاز، شدت و کیفیت تجربه آن در افراد مختلف ناهمگون است.

وی با اشاره به تعریف قطعی بالینی یائسگی بیان کرد: از منظر پزشکی، یائسگی طبیعی زمانی محرز می‌شود که خونریزی قاعدگی به مدت ۱۲ ماه متوالی به طور کامل قطع شده باشد و هیچ‌گونه علت پاتولوژیک یا دارویی دیگری زمینه‌ساز این وضعیت نباشد.

پارسا یادآور شد: تجربیات بالینی نشان می‌دهد واکنش بدن زنان به افت استروژن یکسان نیست؛ برخی بانوان با علائمی نظیر گرگرفتگی ناگهانی، تعریق‌های شبانه، اختلال در روند خواب، نوسانات خلقی، اضطراب و خشکی بافت‌های مخاطی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، در حالی که گروه دیگری از زنان با نشانه‌های بسیار خفیف یا بدون احساس تغییرات نامطلوب، این مرحله را پشت سر می‌گذارند؛ از این‌رو، به هیچ وجه نباید تجربه جسمی یک بانو مبنا و معیار قضاوت برای وضعیت سایر بانوان قرار گیرد.

وی ضمن تأکید بر عدم تلقی این پدیده به عنوان یک نقص جسمانی افزود: یائسگی به خودی خود بیماری نیست، اما چنانچه برخی از نشانه‌ها و عوارض ناشی از تغییرات هورمونی موجب افت کیفیت زندگی یا اختلال در فعالیت‌های معمول روزمره شود، مراجعه به مراقبان سلامت و پزشکان برای دریافت مشاوره‌های بالینی و حمایتی ضروری خواهد بود.

هشدار جدی نسبت به لکه‌بینی و خونریزی پس از یائسگی

این کارشناس بهداشتی با اشاره به لزوم هوشیاری بانوان نسبت به برخی نشانه‌های بالینی هشدار داد و گفت: یکی از نکات بسیار حیاتی که نباید از سوی بانوان یا خانواده‌ها نادیده گرفته شود، هرگونه خونریزی یا لکه‌بینی واژینال پس از قطع ۱۲ ماهه قاعدگی است.

پارسا تأکید کرد: بانوان باید بدانند که خونریزی پس از یائسگی به هیچ عنوان یک رویداد طبیعی ناشی از گذر سن نیست و نباید با توجیه‌های غیرعلمی از کنار آن گذشت، بلکه این وضعیت مستلزم پیگیری بلادرنگ و ارزیابی تشخیصی دقیق از سوی پزشک متخصص جهت رد بیماری‌های رحمی و مخاطی است.

منشور شش‌گانه خودمراقبتی در دوران یائسگی

کارشناس مسئول واحد سلامت خانواده مرکز بهداشت بیرجند، اصلاح الگوی زیست و ارتقای رفتارهای بهداشتی را مؤثرترین استراتژی برای عبور ایمن از این دوره عنوان کرد و گفت: مهم‌ترین اصل در ارتقای کیفیت زندگی، توجه آگاهانه، مستمر و هدفمند به سلامت فردی است که در قالب ۶ راهکار کاربردی قابل اجراست که اول مورد آن تغذیه متعادل و سلامت توده استخوانی محسوب می شود.

وی ادامه داد: در این زمینه مصرف روزانه و منظم سبزی‌ها، میوه‌ها، غلات کامل و سبوس‌دار، حبوبات و منابع پروتئینی باکیفیت باید در رژیم غذایی روزانه گنجانده شود زیرا کاهش استروژن سرعت پوکی استخوان را تشدید می‌کند؛ از همین رو دریافت مقادیر کافی کلسیم و ویتامین D برای استحکام اسکلتی اهمیت حیاتی دارد. علاوه بر این، محدودسازی مصرف نمک، قندهای ساده و افزودنی، چربی‌های اشباع و استفاده از مکمل‌های تخصصی تنها بر اساس تجویز پزشک توصیه می‌شود.

پارسا فعالیت بدنی مستمر و هدفمند رو از دیگر راهکارهای خودمراقبتی برشمرد و گفت: ورزش و تحرک متناسب با شرایط بالینی نظیر پیاده‌روی روزانه، تمرین‌های مقاومتی و قدرتی سبک و حرکات تعادلی، به تقویت ماهیچه‌ها، جلوگیری از افت توده استخوانی و حفظ وزن ایده‌آل کمک شایانی می‌کند لذا استمرار در فعالیت‌های ورزشی، حتی با بازه‌های زمانی کوتاه و افزایش تدریجی آن، اثرگذاری پایدارتری نسبت به تمرین‌های ورزشی سنگین و مقطعی دارد.

وی با تاکید بر مهار فشارهای روانی و صیانت از سلامت روان عنوان کرد: اختصاص زمان برای فعالیت‌های آرامش‌بخش، تمرین‌های تنفس عمیق، انجام تفریحات و سرگرمی‌های مورد علاقه، استمرار ارتباطات اجتماعی سازنده و بهره‌گیری از پشتیبانی‌های معنوی، فشارهای روحی و تنش‌ها را تعدیل می‌کند و در شرایطی که اضطراب مداوم یا افت خلق بر کارکرد روزانه فرد سایه بیندازد، دریافت خدمات مشاوره روان‌شناختی الزامی است.

کارشناس مسئول واحد سلامت خانواده مرکز بهداشت بیرجند ارتقای بهداشت و کیفیت خواب شبانه را گام چهارم در خودمراقبتی دانست و گفت: داشتن برنامه زمانی معین برای خواب، آماده‌سازی فضایی تاریک، آرام و خنک برای استراحت شبانه، محدودسازی مصرف نوشیدنی‌های کافئین‌دار و محرک در ساعات عصر و دوری از نمایشگر تلفن همراه پیش از خواب، مانع از اختلالات خواب و تشدید گرگرفتگی می‌شود لذا بانوان بزرگسال به ۷ تا ۹ ساعت خواب مفید نیاز دارند و در صورت ماندگاری بی‌خوابی یا تعریق‌های شبانه آزاردهنده، باید دلایل پزشکی آن واکاوی شود.

وی یادآور شد: پیگیری مراقبت‌های ادواری و غربالگری‌ها نیز حایر اهمست است از همین رو ارزیابی‌های منظم وضعیت تندرستی، کنترل متناوب فشارخون، آزمایش قند و چربی خون و انجام غربالگری‌های اختصاصی متناسب با سن و ریسک‌فاکتورها، از غافلگیری در برابر بیماری‌های مزمن و قلبی-عروقی ممانعت می‌کند؛ همچنین سنجش تراکم استخوان بر مبنای سوابق خانوادگی، شناسایی زودهنگام بیماری‌ها را میسر ساخته و امکان مداخله درمانی مؤثر را فراهم می‌آورد.

پارسا تقویت چتر حمایت عاطفی در کانون خانواده را گام آخر خودمراقبتی برشمرد و افزود: همدلی و پشتیبانی همسر و فرزندان، گوش سپردن به دغدغه‌های زن، توزیع مناسب وظایف خانگی و فراهم آوردن فرصت فراغت برای استراحت، ورزش و پیگیری چکاپ‌های پزشکی، عاملی تعیین‌کننده در ارتقای شاخص‌های روانی بانوان است لذا اعضای خانواده باید بدانند تغییرات خلقی ریشه در نوسانات بیولوژیک دارد و نباید ناراحتی‌های جسمی یا روانی این برهه را ناچیز انگاشت.

خطرات مصرف خودسرانه داروها و باورهای غلط پیرامون گیاهان دارویی

وی با ابراز نگرانی از رواج رفتارهای خوددرمانی در مواجهه با عوارض یائسگی گفت: در مواردی شاهد استفاده خودسرانه از داروهای شیمیایی، مکمل‌های تجویزی دیگران و فرآورده‌های سنتی هستیم؛ اگرچه شیوه‌های متعدد درمانی دارویی اعم از روش‌های هورمونی و غیرهورمونی برای فرونشاندن عوارض گرگرفتگی وجود دارد، ولی تجویز این روش‌ها نیازمند معاینه بالینی دقیق، بررسی سوابق پزشکی، بیماری‌های زمینه‌ای، ارزیابی داروهای هم‌زمان مصرفی و فاکتورهای فردی هر بیمار است.

پارسا تأکید کرد: مصرف خودسرانه فرآورده‌های هورمونی و مکمل‌های گیاهی آسیب‌های جدی کبدی و عوارض متابولیک به دنبال دارد لذا نباید این تصور نادرست حاکم باشد که «یک داروی گیاهی صرفاً به دلیل منشأ طبیعی، بدون عارضه است»؛ چراکه ترکیبات فعال موجود در بسیاری از گیاهان دارویی دارای خواص قوی هورمونی و شبه‌استروژنی بوده و می‌توانند خطرات جدی یا تداخلات دارویی با سایر درمان‌های زمینه‌ای ایجاد کنند.

وی ادامه داد: بانوان نباید با تن دادن به دردهای مزمن یا توسل به توصیه‌های افراد غیرمتخصص، سلامتی خود را تهدید کنند؛ بلکه باید نخستین مرجع تصمیم‌گیری، مشورت با پزشک یا مامای آگاه باشد تا اقدامات علمی و ایمن در دستور کار قرار گیرد.

شبکه بهداشت و درمان؛ پایگاه مطمئن خودمراقبتی زنان

کارشناس مسئول واحد جوانی جمعیت و سلامت خانواده مرکز بهداشت بیرجند پیرامون بسته‌های مراقبتی ارائه‌شده در شبکه بهداشت شهرستان اظهار کرد: گام بنیادین در مدیریت سلامت، بالا بردن سطح سواد عمومی و شناخت اقتضائات زیستی در هر مقطع سنی است از همین رو پایگاه‌های سلامت و مراکز خدمات جامع سلامت در سطح شهرستان بیرجند آماده ارائه خدمات رایگان پایش سلامت به بانوان هستند.

وی اظهارکرد: در این مراکز، مراقبان سلامت، کارشناسان مامایی و پزشکان عمومی حضور دارند و پرونده الکترونیک سلامت شهروندان را بررسی و به‌روزرسانی می‌کنند لذا خطرسنجی ده‌ساله بیماری‌های قلبی-عروقی، غربالگری دیابت، پرفشاری خون، ارزیابی توده بدنی (BMI)، ارائه مشاوره‌های روان‌شناختی، آموزش‌های تغذیه‌ای اختصاصی سنین میانسالی و هدایت مراجعان به سطوح تخصصی در صورت وجود علائم بالینی مشکوک، بخش مهمی از زنجیره خدمات شبکه بهداشت را تشکیل می‌دهد.

پارسا یادآور شد: رسالت حوزه بهداشت، اقدامات پیشگیرانه است؛ بنابراین انتظار داریم بانوان، مراجعات خود به مراکز درمانی را منوط به آغاز یک بیماری سخت نکنند و از فرصت مشاوره‌های علمی کارشناسان مستقر در مراکز بهداشت نهایت بهره را ببرند.

سلامت بانوان؛ سرمایه‌گذاری برای نسل آینده

کارشناس مسئول واحد جوانی جمعیت و سلامت خانواده مرکز بهداشت بیرجند با اشاره به رسالت فردی و جمعی در قبال تندرستی مادران گفت: پیام محوری ما به تمام بانوان معزز و تلاشگر هم‌استانی این است که در گرماگرم مدیریت وظایف روزمره، مسئولیت‌های مادری، امور خانواده و اشتغال اجتماعی، مراقبت از جان و تن خود را به فراموشی نسپارند؛ رسیدگی به نیازهای روحی و جسمانی، تغذیه استاندارد، ورزش منظم، مهار استرس‌ها و انجام آزمایش‌های دوره‌ای، یک هزینه نیست، بلکه عالی‌ترین سرمایه‌گذاری برای داشتن فردایی پویا و سرشار از نشاط است.

پارسا با تأکید بر اینکه یائسگی هرگز به معنای کاهش انگیزه، فرسودگی یا پایان نقش‌آفرینی مؤثر زنان نیست، افزود: این برهه آغازی است برای فصلی تازه از تکامل زیستی که با اتکا به دانش صحیح، مراقبت آگاهانه و دریافت پشتیبانی صمیمانه خانواده، می‌توان آن را با آرامش و کیفیت بالا تجربه کرد؛ چراکه سلامت بانوان، انتخاب امروز و گرانبهاترین سرمایه برای آینده جامعه و خانواده است.