گروه اقتصادی - توسعه روابط اقتصادی با کشورهای همسایه به دلیل پیوندهای تمدنی و فرهنگی میان ملت‌ها، از سیاست های اصولی ایران در طول سال های اخیر بوده که حتی در میانه تنش های موجود در منطقه غرب آسیا، مورد تاکید مسئولان قرار گرفته است به طوری که پس از نشست اخیر چهارجانبه تهران میان کشورهای ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان، بار دیگر موضوع همکاری های منطقه ای در حوزه اقتصادی مطرح شده است.
کارشناسان اقتصادی بر این باورند که این همکاری ها زمانی می‌تواند به امری پایدار منجر شود که از سطح رایزنی‌های سیاسی فراتر برود و در قالب پروژه‌های مشترک، سرمایه‌گذاری‌های متقابل و پیوندهای بلندمدت اقتصادی تحقق یابد و از آنجا که در منطقه غرب آسیا و بخصوص خلیج فارس، ظرفیت‌های گسترده‌ای در حوزه انرژی، حمل‌ونقل، زیرساخت، خدمات فنی و مهندسی و تجارت وجود دارد، بهره‌گیری از آنها می‌تواند منافع مشترکی برای کشورهای شمال و جنوب این پهنه جغرافیایی ایجاد کند.
فرشید شکرخدایی، رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق بازرگانی ایران، در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی ایرنا، با اشاره به برگزاری نشست تهران با حضور عربستان، ترکیه و پاکستان و تأکید مسئولان ایرانی بر گسترش همکاری‌های منطقه‌ای معتقد است: برگزاری چنین نشستی به معنای ابراز تمایل برای انجام همکاری‌های بیشتر است و نشان می‌دهد طرف‌های حاضر به دنبال فراهم کردن زمینه‌ای برای شکل‌گیری تحولات جدید در روابط منطقه‌ای هستند.
به باور وی، از نگاه اقتصادی، حفظ وضعیت کنونی یعنی شرایط «نه جنگ و نه صلح» ممکن است در کوتاه‌مدت قابل تحمل باشد اما در بلندمدت به نفع اقتصاد کشور نیست زیرا چنین وضعیتی امکان سرمایه‌گذاری را از بین می‌برد و فرصت‌های توسعه را محدود می‌کند.
وی ادامه داد: به اعتقاد من، تنها راه پایدار برای توسعه منطقه، حرکت به سمت توسعه متوازن است؛ به‌گونه‌ای که هم کشورهای شمال خلیج فارس و هم کشورهای جنوب آن بتوانند به‌صورت هم‌زمان رشد کنند زیرا نمی‌توان انتظار داشت بخشی از منطقه بدون توجه به رشد و توسعه بخش‌های دیگر به مسیر پیشرفت ادامه دهد.
توسعه متوازن منطقه بدون نادیده گرفتن ایران امکان‌پذیر نیست
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق بازرگانی ایران با اشاره به جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای گفت: به نظر می‌رسد کشورهای منطقه نیز به این جمع‌بندی رسیده‌اند که توسعه غرب آسیا بدون توجه به ظرفیت‌ها و نقش بازیگران اصلی آن امکان‌پذیر نیست. ایران یکی از بزرگ‌ترین بازیگران این منطقه است و نمی‌توان نقش آن را در برنامه‌ریزی‌های اقتصادی و منطقه‌ای نادیده گرفت. شاید در گذشته برخی تصور می‌کردند که می‌توانند بدون در نظر گرفتن ایران، مسیر توسعه خود را دنبال کنند، اما تحولات نشان داده است که چنین رویکردی نمی‌تواند به توسعه‌ای پایدار منجر شود.
شکرخدایی با تأکید بر اهمیت استفاده از فرصت‌های ایجادشده برای گسترش همکاری‌ها اظهار داشت: حضور هیات های بلندپایه سیاسی از کشورهای منطقه در تهران را می‌توان نشانه‌ای از تمایل به تعامل بیشتر دانست. نکته مهم این است که این تمایل باید به برنامه‌های عملی و همکاری‌های اقتصادی مشخص تبدیل شود تا کشورهای منطقه بتوانند به‌صورت مشترک از ظرفیت‌های موجود بهره ببرند.
توافق بر سر اهداف کشور، پیش‌نیاز بهره‌گیری از فرصت‌های منطقه‌ای
شکرخدایی با اشاره به ضرورت تعیین اهداف روشن در سیاست‌گذاری‌های داخلی گفت: در این مقطع، فارغ از اینکه بارها درباره موضوعاتی که نمی‌خواهیم صحبت کرده‌ایم، باید درباره چیزهایی که می‌خواهیم نیز به توافق برسیم. متأسفانه در کشور ما درباره برخی موضوعاتی که نمی‌خواهیم، اجماع وجود دارد، اما درباره اینکه دقیقاً چه می‌خواهیم، هنوز تفاهم و توافق کافی شکل نگرفته است.
وی افزود: توافق بر سر نخواستن‌ها آسان‌تر است، اما تعیین اهداف مشترک و مشخص کردن مسیری که کشور باید در آن حرکت کند، دشواری‌های بیشتری دارد. برای مثال، درباره موضوعاتی مانند نپذیرفتن سلطه یا تجزیه کشور و برخی مسائل دیگر، توافق‌هایی وجود دارد، اما هنگامی که قرار است مشخص کنیم چه آینده‌ای را می‌خواهیم و برای رسیدن به آن باید چه مسیری را دنبال کنیم، هنوز به تفاهم لازم نرسیده‌ایم.
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق ایران تصریح کرد: مهم‌ترین مسئله‌ای که در داخل کشور به آن نیاز داریم، رسیدن به توافق درباره اهدافی است که اکثریت ملت ایران، با همه تنوع‌ها و تفاوت‌های سیاسی و اجتماعی، خواهان تحقق آن هستند. باید مشخص شود که مردم ایران، از همه گروه‌ها و جناح‌ها، چه آینده‌ای را برای کشور می‌خواهند و قرار است برای دستیابی به آن چه اقداماتی انجام شود.
وی ادامه داد: روشن شدن این اهداف می‌تواند به سیاست‌گذاری اقتصادی نیز جهت بدهد و زمینه را برای استفاده مؤثرتر از فرصت‌های همکاری منطقه‌ای فراهم کند. هنگامی که اهداف داخلی مشخص باشد، امکان تعریف برنامه‌های بلندمدت برای جذب سرمایه‌گذاری، توسعه تجارت و گسترش روابط اقتصادی با کشورهای همسایه نیز بیشتر خواهد شد.
سرمایه‌گذاری مشترک در انرژی، زیرساخت و حمل‌ونقل هوایی
شکرخدایی در تشریح راهکارهای تقویت پیوندهای اقتصادی ایران با کشورهای عربی اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین راه‌ها، تعریف سرمایه‌گذاری‌های مشترک در حوزه‌های مختلف، از جمله انرژی و زیرساخت است. این همکاری‌ها می‌تواند در بخش‌هایی شکل بگیرد که ظرفیت‌های اقتصادی کشورهای منطقه مکمل یکدیگر است. برای نمونه، ایران سال‌هاست در حوزه لجستیک هوایی و حمل‌ونقل بین‌المللی با محدودیت‌هایی ناشی از تحریم‌ها مواجه است. همکاری و سرمایه‌گذاری مشترک با کشورهای منطقه می‌تواند در این حوزه فرصت‌هایی ایجاد کند و زمینه را برای توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز فراهم آورد.
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق ایران ادامه داد: از سوی دیگر، ایران تعداد زیادی شرکت فعال در حوزه ساخت‌وساز و خدمات فنی و مهندسی دارد و در کشورهای عربی نیز پروژه‌های عمرانی و ساخت‌وساز متعددی اجرا می‌شود. این ظرفیت می‌تواند زمینه مناسبی برای صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران فراهم کند. فلذا شرکت‌های حرفه‌ای و توانمند ایرانی می‌توانند در اجرای پروژه‌های کشورهای منطقه مشارکت کنند و در مقابل، سرمایه‌گذاران کشورهای عربی نیز می‌توانند در حوزه‌هایی مانند انرژی، زیرساخت و لجستیک در ایران سرمایه‌گذاری کنند.
شکرخدایی تأکید کرد: چنین همکاری‌هایی باید به‌گونه‌ای طراحی شود که منافع اقتصادی برای هر دو طرف داشته باشد. اگر سرمایه، توان فنی و ظرفیت‌های اجرایی کشورهای منطقه در قالب پروژه‌های مشترک به کار گرفته شود، امکان ایجاد روابط اقتصادی پایدارتر و افزایش حجم مبادلات فراهم خواهد شد.
درهم‌تنیدگی اقتصادی، هزینه تضعیف کشورهای منطقه را افزایش می‌دهد
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق ایران با تأکید بر ضرورت ایجاد پیوندهای عمیق اقتصادی میان کشورهای منطقه اظهار داشت: به نظر می‌رسد اکنون باید به سمت شکل‌گیری درهم‌تنیدگی اقتصادی حرکت کنیم؛ به‌گونه‌ای که منافع کشورها به یکدیگر پیوند بخورد و هیچ‌یک از طرف‌ها به‌سادگی نتواند به تضعیف طرف دیگر فکر کند. این تصور که کشورهای همسایه ایران در خلیج فارس می‌توانند با تضعیف ایران به توسعه و رشد پایدار دست پیدا کنند، با واقعیت‌های منطقه سازگار نیست. چنین رویکردی در بلندمدت می‌تواند به اقتصاد و ثبات منطقه آسیب بزند.
شکرخدایی ادامه داد: زمانی که کشورها در حوزه‌های مختلف اقتصادی، زیرساختی و تجاری با یکدیگر همکاری می‌کنند، منافع مشترکی شکل می‌گیرد که حفظ آن برای همه طرف‌ها اهمیت دارد. این وابستگی متقابل می‌تواند انگیزه بیشتری برای حل اختلافات از طریق گفت‌وگو ایجاد کند و هزینه‌های اقتصادی تنش را افزایش دهد. هدف از توسعه روابط اقتصادی باید ایجاد منافعی پایدار برای همه کشورهای منطقه باشد؛ منافعی که نه‌تنها به رشد اقتصادی کمک کند، بلکه زمینه را برای افزایش اعتماد متقابل و کاهش احتمال بروز تنش نیز فراهم سازد.
کریدورهای ترانزیتی بخشی از راهبرد مشترک زیرساختی منطقه هستند
شکرخدایی در پاسخ به اهمیت کریدورهای ترانزیتی در توسعه همکاری‌های اقتصادی منطقه گفت: هنگامی که از توسعه زیرساخت صحبت می‌کنیم، کریدورهای ترانزیتی نیز بخشی از همین موضوع هستند. زیرساخت صرفاً به ساخت‌وساز محدود نمی‌شود، بلکه زیرساخت‌های لجستیکی و ارتباطی را نیز در بر می‌گیرد. این زیرساخت‌ها می‌توانند شکل‌های مختلفی داشته باشند؛ از خطوط لوله برای انتقال نفت و گاز گرفته تا بزرگراه‌ها، مسیرهای دریایی و حمل‌ونقل هوایی. همه این بخش‌ها می‌توانند در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای مورد توجه قرار گیرند.
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق ایران ادامه داد: توسعه مسیرهای انتقال انرژی، حمل‌ونقل و لجستیک، در کنار ایجاد زیرساخت‌های مشترک، می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای گسترش مبادلات اقتصادی فراهم کند. در صورتی که این پروژه‌ها با مشارکت کشورهای منطقه طراحی و اجرا شوند، منافع آنها نیز می‌تواند میان طرف‌های مشارکت‌کننده توزیع شود.
وی با اشاره به اهمیت حضور نمایندگان عالی رتبه از کشورهای ترکیه، عربستان و پاکستان در تهران اظهار داشت: به نظر من، یکی از مهم‌ترین پیام‌های این حضور، ابراز تمایل به پذیرش این واقعیت است که کشورهای منطقه نمی‌توانند بدون در نظر گرفتن ایران، مسیر توسعه خود را دنبال کنند و به‌سادگی این کشور را دور بزنند.
شکرخدایی افزود: این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که توسعه اقتصادی منطقه نیازمند توجه به ظرفیت‌ها و موقعیت جغرافیایی همه بازیگران اصلی آن است. همکاری در حوزه کریدورها و زیرساخت‌ها می‌تواند یکی از راه‌های عملی برای تبدیل این واقعیت به روابط اقتصادی پایدار باشد.
سرمایه‌گذاری به امنیت کمک می‌کند و امنیت نیز سرمایه‌گذاری را تقویت می‌کند
شکرخدایی در ادامه با اشاره به ارتباط میان امنیت و توسعه اقتصادی اظهار داشت: امنیت پیش‌نیاز سرمایه‌گذاری است؛ زیرا سرمایه‌گذار برای ورود به یک پروژه، به ثبات و اطمینان از امکان فعالیت در بلندمدت نیاز دارد. با این حال، رابطه امنیت و سرمایه‌گذاری یک‌طرفه نیست و خود سرمایه‌گذاری نیز می‌تواند در نهایت به ایجاد امنیت کمک کند. این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که سرمایه‌گذاری‌ها با مشارکت شرکای بین‌المللی و کشورهای منطقه توسعه پیدا کنند. هنگامی که منافع اقتصادی کشورها به یکدیگر گره می‌خورد، آسیب زدن به این منافع برای طرف‌های مختلف هزینه بیشتری خواهد داشت.
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق ایران تصریح کرد: اقتصاد ایران در سال‌های گذشته تا حد زیادی در وضعیت انزوا قرار گرفته و ارتباط آن با اقتصاد جهانی محدود شده است. برای عبور از این شرایط، راهی جز توسعه پیوندهای اقتصادی با کشورهای منطقه و گسترش همکاری‌های مشترک وجود ندارد.
وی ادامه داد: باید به سمت پروژه‌هایی حرکت کنیم که منافع اقتصادی مشترکی برای طرف‌های مختلف ایجاد کنند و امکان آسیب رساندن به منافع یکدیگر را کاهش دهند. این مسیر می‌تواند هم به توسعه اقتصاد کشور کمک کند و هم زمینه‌ساز شکل‌گیری روابط پایدارتر با کشورهای همسایه باشد.
پروژه‌های مشترک زیرساختی؛ نقطه شروع همکاری‌های پایدار
شکرخدایی با اشاره به امکان اجرای پروژه‌های مشترک میان ایران و کشورهای منطقه گفت: اجرای پروژه‌های مشترک اقتصادی در برخی حوزه‌های صنعتی ممکن است دشوار باشد، اما در حوزه زیرساخت، منافع حاصل از همکاری می‌تواند به بخش‌های مختلف اقتصاد و جامعه برسد. توسعه بنادر، گسترش کشتیرانی، تقویت لجستیک هوایی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی و توسعه شبکه برق از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند زمینه مناسبی برای همکاری‌های مشترک ایجاد کنند.
رئیس کمیسیون سرمایه‌گذاری اتاق ایران ادامه داد: هنگامی که زیرساخت‌ها توسعه پیدا می‌کنند، تنها یک شرکت یا یک بخش اقتصادی از منافع آن بهره‌مند نمی‌شود، بلکه ظرفیت فعالیت اقتصادی در بخش‌های مختلف افزایش می‌یابد. به همین دلیل، پروژه‌های زیرساختی می‌توانند نقطه شروع مناسبی برای شکل‌گیری همکاری‌های بلندمدت میان کشورهای منطقه باشند. توسعه این همکاری‌ها باید براساس منافع مشترک و با هدف ایجاد پیوندهای اقتصادی پایدار دنبال شود؛ زیرا هرچه ارتباط اقتصادی کشورها عمیق‌تر شود، زمینه بیشتری برای حفظ ثبات و تقویت امنیت منطقه‌ای فراهم خواهد شد.