گروه جامعه ایرنا- تنوع زیستی یکی از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های سرمایه طبیعی و از زیرساخت‌های اصلی پایداری نظام‌های اقتصادی و اجتماعی است، بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های اقتصادی، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم، به کارکردها و خدمات اکوسیستم‌ها وابسته است، از تأمین غذا، آب و مواد اولیه گرفته تا حاصلخیزی خاک، گرده‌افشانی، تنظیم اقلیم، کنترل سیلاب و حفظ منابع ژنتیکی، با وجود این، بخش عمده‌ای از ارزش این خدمات در محاسبات اقتصادی و تصمیمات سرمایه‌گذاری مغفول واقع می‌شود، موضوعی که ضرورت بازنگری در رویکردهای اقتصادی و طراحی سازوکارهای مؤثر برای حفاظت از سرمایه طبیعی را بیش از پیش آشکار می کند.

در چنین شرایطی، اقتصاد تنوع زیستی با هدف بازتعریف رابطه میان اقتصاد و طبیعت، تلاش می‌کند ارزش‌های اقتصادی تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی را در سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، نظام تخصیص منابع و تصمیمات سرمایه‌گذاری وارد کند، این رویکرد علاوه بر تبیین منافع اقتصادی حفاظت از تنوع زیستی، به شناسایی مشوق‌های مخرب، اصلاح الگوهای تولید و مصرف و طراحی سازوکارهایی برای هدایت منابع مالی به سمت حفاظت و احیای طبیعت منتهی می‌شود.

در این میان، تأمین مالی طبیعت (Nature Finance) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، تأمین مالی طبیعت به مجموعه منابع، ابزارها و سازوکارهای مالی اطلاق می‌شود که با هدف حفاظت، احیا و بهره‌برداری پایدار از سرمایه طبیعی به کار گرفته می‌شوند، ضرورت این رویکرد از آنجا ناشی می‌شود که حفاظت از طبیعت صرفاً با اتکا به اعتبارات دولتی و منابع محدود بخش عمومی امکان‌پذیر نیست و منوط به جلب مشارکت بخش خصوصی، نهادهای مالی، سرمایه‌گذاران و سایر ذی‌نفعان اقتصادی است.

بنابراین، گذار به اقتصاد تنوع زیستی مستلزم آن است که طبیعت نه به‌عنوان منبعی نامحدود، بلکه به‌عنوان سرمایه‌ای ارزشمند در محاسبات اقتصادی و تصمیمات توسعه‌ای به رسمیت شناخته شود. در این مسیر، تأمین مالی طبیعت می‌تواند با ایجاد پیوند میان ارزش‌های اقتصادی سرمایه طبیعی و جریان‌های مالی، زمینه را برای افزایش سرمایه‌گذاری در حفاظت و احیای اکوسیستم‌ها، کاهش فشار بر تنوع زیستی و حرکت به سمت الگویی از توسعه فراهم کند که در آن منافع اقتصادی با پایداری محیط‌زیست هم‌سو باشند.

در همین راستا، با الناز کیوانی مدیر دفتر اقتصاد و فناوری محیط‌زیست سازمان حفاظت محیط‌زیست، در این باره به گفت‌وگو نشستیم که از ضرورت ورود ارزش‌های اقتصادی خدمات اکوسیستمی به تصمیمات اقتصادی و اهمیت طراحی سازوکارهای جدید برای تأمین مالی حفاظت می‌گوید.

ایرنا: چرا تنوع زیستی امروز به یک مبحث مهم در اقتصاد محیط‌زیست تبدیل شده است

تنوع زیستی در سطوح ژنتیکی، گونه‌ای و اکوسیستمی، یکی از پایه‌های اساسی سرمایه طبیعی و پشتیبان فعالیت‌های اقتصادی و رفاه جوامع انسانی است. بخش قابل‌ملاحظه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی و منافع اجتماعی به منابع محیط‌زیستی و تداوم خدمات اکوسیستمی مانند تأمین آب و غذا، تنظیم اقلیم و حاصلخیزی خاک وابسته‌اند. ازاین‌رو، تخریب تنوع زیستی علاوه بر پیامدهای محیط‌زیستی، هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی نیز به همراه دارد که بی‌توجهی به آنها می‌تواند هزینه‌های هنگفتی را به جامعه و نسل‌های آینده تحمیل کند. با این حال، ارزش بسیاری از این خدمات در سازوکارهای متعارف بازار، برنامه‌ها و سیاست‌ها منعکس نمی‌شوند.

ایرنا: ارزش‌گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستمی چه کمکی به تصمیم‌گیری‌ها می‌کند

ارزش‌گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستمی با تبدیل منافع و کارکردهای طبیعت به شاخص‌های اقتصادی قابل سنجش، به تصمیم‌گیران کمک می‌کند تا اهمیت اقتصادی منابع محیط‌زیستی و پیامدهای ناشی از حفاظت یا تخریب آن‌ها را در کنار سایر ملاحظات اقتصادی و اجتماعی در نظر بگیرند.

در صورت برآورد نشدن ارزش‌های مذکور، این تصور ایجاد می‌شود که تخریب یک اکوسیستم، از نظر اقتصادی اقدامی کم‌هزینه یا حتی توجیه‌پذیر است، در حالی که هزینه‌های واقعی آن برای جامعه، بیشتر از آن چیزی است که در ارزیابی‌های اولیه نمود پیدا می‌کند.

ارزش‌گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستمی موجب می‌شود تا محیط‌زیست موهبتی رایگان و خارج از محاسبات اقتصادی محسوب نشده، بلکه به‌عنوان بخشی از سرمایه مولد کشور در فرآیندهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری مورد توجه قرار گیرد، این رویکرد امکان مقایسه گزینه‌های مختلف توسعه، اصلاح اولویت‌های سرمایه‌گذاری، تخصیص کارآمدتر منابع و طراحی سازوکارهای تأمین مالی حفاظت را فراهم می‌کند. به این ترتیب، ارزش‌گذاری اقتصادی نه ابزاری برای محدود کردن توسعه، بلکه سازوکاری برای ارتقای کیفیت تصمیمات اقتصادی و هم‌راستا کردن اهداف توسعه با الزامات پایداری محیط‌زیست است.

ایرنا: آیا امروز بحث اقتصاد محیط‌زیست از مرحله ارزش‌گذاری فراتر رفته است

بله، امروز دیگر مسئله تنها این نیست که بدانیم یک جنگل، تالاب یا مرتع چه میزان خدمات و با چه ارزشی برای جامعه فراهم می‌کند.

پرسش مهم‌تر این است که چگونه می‌توان نتایج ارزش‌گذاری خدمات را وارد تصمیمات اقتصادی و سازوکارهای تأمین مالی طبیعت کرد، در واقع، ارزش‌گذاری اقتصادی می‌تواند نقطه آغاز ورود طبیعت به معادلات اقتصادی باشد، اما نقطه پایان نیست، نتایج این پژوهش‌ها باید در فرایند سیاست‌گذاری، تعیین اولویت‌های سرمایه‌گذاری، تخصیص منابع و ارزیابی گزینه‌های مختلف توسعه‌ای مورد استفاده قرار گیرد.

در گام بعد این نتایج می‌توانند مبنایی برای شناسایی نیازهای مالی حفاظت از طبیعت و تعیین اولویت‌های تامین مالی و طراحی سازوکارهای مناسب برای جذب و هدایت منابع مالی باشند.

ایرنا: رابطه اقتصاد تنوع زیستی با تامین مالی طبیعت، تامین مالی تنوع زیستی و تامین مالی حفاظت چیست

اقتصاد تنوع زیستی را می‌توان مجموعه‌ای از مطالعات و رویکردهای اقتصادی و سیاستی دانست که با هدف شناسایی ارزش‌های تنوع زیستی، بررسی ارتباط آن با فعالیت‌های اقتصادی و طراحی سیاست‌ها و سازوکارهای مؤثر برای حفاظت از آن دنبال می‌شود.

برای توضیح ارتباط این مفاهیم، فرض کنیم قرار است از یک زیستگاه جنگلی در چارچوب اقتصاد تنوع زیستی حفاظت شود، ابتدا ارزش اقتصادی خدمات اکوسیستمی جنگل، منافع حاصل از حفاظت از گونه‌های گیاهی و جانوری، هزینه‌های ناشی از تخریب جنگل و کاهش تنوع زیستی و همچنین وابستگی فعالیت‌های اقتصادی و معیشت جوامع محلی به این زیستگاه شناسایی و برآورد می‌شود، سپس در چارچوب تأمین مالی طبیعت، با اتکا به ارزش‌های اقتصادی و محیط‌زیستی ذکر شده، منابع مالی عمومی و خصوصی برای حفاظت و احیای جنگل و استمرار ارائه خدمات اکوسیستمی آن تجمیع می‌شوند.

در مرحله تأمین مالی تنوع زیستی (Biodiversity Finance)، بخشی از این منابع به‌طور مشخص به حفاظت از گونه‌های در معرض تهدید، احیای زیستگاه‌ها و مقابله با عوامل کاهش تنوع زیستی اختصاص می‌یابد. در مقابل، تأمین مالی حفاظت (Conservation Finance) بر فراهم کردن منابع مالی مورد نیاز برای اجرای اقدامات و برنامه‌های حفاظتی متمرکز است، اقداماتی مانند تجهیز و پشتیبانی محیط‌بانان، پایش زیستگاه‌ها، کنترل تخلفات و اجرای برنامه‌های مدیریت و حفاظت. البته الزامی برای اجرای این مراحل به‌صورت ترتیبی و جدا از یکدیگر نیست و می‌توانند به‌صورت هم‌زمان هم اجرا شوند.

ایرنا: مهم‌ترین چالش تأمین مالی طبیعت در جهان چیست

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، فاصله میان منابع مالی مورد نیاز برای حفاظت از طبیعت و میزان واقعی سرمایه‌گذاری در این بخش است. اگرچه در سال‌های اخیر توجه به سرمایه‌گذاری در راهکارهای مبتنی بر طبیعت افزایش یافته، اما همچنان بخش قابل ملاحظه‌ای از جریان‌های مالی به فعالیت‌هایی اختصاص می‌یابد که می‌تواند زمینه‌ساز تخریب سرمایه طبیعی شود.

این موضوع نشان می‌دهد که مسئله فقط کمبود منابع مالی جدید نیست، بلکه جهت‌گیری و نحوه تخصیص منابع مالی موجود نیز اهمیت دارد، بنابراین، تأمین مالی طبیعت نباید صرفاً به ایجاد بودجه‌ها و صندوق‌های جدید محدود شود.

اصلاح یارانه‌ها، سیاست‌های مالیاتی، تصمیمات سرمایه‌گذاری و مشوق‌های اقتصادی نیز می‌توانند در تغییر مسیر منابع مالی به سمت فعالیت‌های سازگارتر با محیط‌زیست مؤثر باشند، به عبارت دیگر، علاوه بر اینکه باید سرمایه‌گذاری در حفاظت را افزایش دهیم، لازم است انگیزه‌ها و سازوکارهایی را که باعث بروز تخریب یا آلودگی طبیعت می‌شوند نیز مورد بازنگری قرار دهیم.

ایرنا: چه ابزارهایی برای تأمین مالی تنوع زیستی وجود دارد

در سطح جهانی، ابزارهای متنوعی برای تأمین مالی تنوع زیستی مورد استفاده یا بررسی قرار گرفته‌اند، پرداخت برای خدمات اکوسیستمی، ابزارهای مالی سبز، سرمایه‌گذاری اثرگذار، مشوق‌های مالیاتی و برخی سازوکارهای مرتبط با جبران و بهبود تنوع زیستی، از جمله این ابزارها هستند.

یکی از نکات مهم این است که هیچ ابزار مالی به تنهایی نمی‌تواند مسئله حفاظت از تنوع زیستی را حل کند، اثربخشی این ابزارها به وجود سیاست‌های منسجم، نهادهای کارآمد، داده‌های قابل اعتماد و نظام‌های مناسب اندازه‌گیری و نظارت مستمر وابسته است، به همین دلیل، طراحی یک ابزار اقتصادی یا مالی بدون برخورداری از زیرساخت‌های علمی و نهادی لازم، به‌تنهایی تضمین‌کننده حفاظت مؤثر از تنوع زیستی نخواهد بود.

ایرنا: «اعتبار تنوع زیستی» که اخیراً مورد توجه قرار گرفته چیست و چه تفاوتی با اعتبار کربن دارد

اعتبار تنوع زیستی یکی از ابزارهای نوظهور در حوزه تأمین مالی تنوع زیستی است، ایده اصلی این است که فعالیت‌هایی که به حفاظت، احیا یا بهبود قابل سنجش تنوع زیستی می‌انجامند، بتوانند از طریق سازوکارهای مشخص، منابع مالی جذب کنند، در چنین الگویی، سرمایه‌گذاران یا بنگاه‌ها می‌توانند برای حمایت از نتایج مثبت و قابل اندازه‌گیری در زمینه حفاظت و بهبود تنوع زیستی، منابع مالی اختصاص دهند، البته این سازوکارها همچنان در مراحل ابتدایی توسعه قرار دارند و طراحی و اجرای آنها نیازمند دقت علمی و نهادی زیادی است.

یکی از تفاوت‌های مهم اعتبار تنوع زیستی با اعتبار کربن به پیچیدگی موضوع اندازه‌گیری مربوط می‌شود، در بازار کربن، معمولاً واحد اندازه‌گیری بر پایه یک شاخص نسبتاً استاندارد، یعنی میزان انتشار یا جذب دی‌اکسیدکربن معادل، تعریف می‌شود.

اما تنوع زیستی دارای ابعاد پیچیده‌تر و وابسته به ویژگی‌های محلی است. کیفیت زیستگاه، تنوع گونه‌ها، وضعیت جمعیت گونه‌ها، پیوستگی اکولوژیک و شرایط هر منطقه، همگی می‌توانند در ارزیابی وضعیت تنوع زیستی مؤثر باشند، به همین دلیل، طراحی یک واحد استاندارد و قابل مقایسه برای اعتبار تنوع زیستی با چالش‌های علمی و اجرایی بیشتری مواجه است، در واقع، نمی‌توان بدون در نظر گرفتن ویژگی‌های اکولوژیک و شرایط محلی، یک معیار واحد را برای ارزیابی همه اکوسیستم‌ها و مناطق به‌کار گرفت.

ایرنا: برای موفقیت چنین سازوکارهایی چه پیش‌شرط‌هایی ضروری است

وجود نظام‌های معتبر اندازه‌گیری، گزارش‌دهی و راستی‌آزمایی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌ها هستند، باید بتوان با روش‌های علمی نشان داد که یک پروژه واقعاً به حفاظت یا بهبود وضعیت طبیعت منجر شده است و میزان اثربخشی و پایداری نتایج آن نیز قابل اندازه‌گیری باشد، اگر نتایج یک پروژه قابل سنجش و راستی‌آزمایی نباشد، سازوکارهای مالی مرتبط با آن نیز نمی‌توانند از اعتبار لازم برخوردار شوند.

به همین دلیل، داده‌های معتبر، شاخص‌های قابل اتکا، روش‌های علمی ارزیابی و سازوکارهای شفاف نظارت اهمیت زیادی دارند، بازارهای اعتبار تنوع زیستی در سطح جهانی با چالش‌هایی مانند دشواری اندازه‌گیری نتایج اکولوژیک، نبود استانداردهای کاملاً یکسان و محدود بودن تقاضای پایدار روبه‌رو هستند.

ایرنا: آیا سرمایه بخش خصوصی می‌تواند جایگزین منابع عمومی در حفاظت از طبیعت شود

خیر. ورود سرمایه خصوصی به حوزه حفاظت از طبیعت یا تامین مالی حفاظت یک فرصت مهم است، اما نمی‌توان همه مسائل محیط‌زیستی را به بازار واگذار کرد.

بسیاری از خدمات اکوسیستمی ماهیت کالای عمومی دارند و منافع آنها به گروه‌های گسترده‌ای از جامعه می‌رسد، بی‌آنکه همواره امکان کسب درآمد مستقیم از آن‌ها وجود داشته باشد. برای مثال، حفاظت از برخی زیستگاه‌ها یا گونه‌های در معرض تهدید ممکن است بازده مالی مستقیمی برای سرمایه‌گذار نداشته باشد، اما منافع اجتماعی و محیط‌زیستی بسیار گسترده‌ای ایجاد کند.

بنابراین، تأمین مالی خصوصی در حوزه حفاظت باید مکمل منابع عمومی باشد، نه جایگزین آن. دولت همچنان نقش مهمی در حفاظت از سرمایه طبیعی دارد؛ هم در تأمین مالی فعالیت‌هایی که فاقد بازده مستقیم اقتصادی هستند و هم در تنظیم‌گری و طراحی مشوق‌هایی که می‌تواند سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را به سمت فعالیت‌های سازگار با محیط‌زیست هدایت کند.

ایرنا: این تحولات چه اهمیتی برای کشورمان ایران دارد

کشور ایران از تنوع اکوسیستمی بالایی برخوردار است، از جنگل‌ها و تالاب‌ها گرفته تا مراتع، مناطق ساحلی و اکوسیستم‌های خشک و نیمه‌خشک، حفاظت از این منابع تنها یک وظیفه محیط‌زیستی نیست، بلکه با امنیت آب و غذا، کاهش خسارات ناشی از مخاطرات طبیعی، پایداری معیشت‌های محلی و تاب‌آوری اقتصادی ارتباط دارد.

به همین دلیل، توجه به اقتصاد تنوع زیستی و طراحی سازوکارهای مناسب برای تأمین مالی طبیعت برای کشور اهمیت زیادی دارد.

در این راستا، نتایج ارزش‌گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستمی می‌تواند در زمینه‌های مختلفی به کار گرفته شود، از جمله در تعیین اولویت‌های سرمایه‌گذاری، تخصیص منابع برای حفاظت و احیای اکوسیستم‌ها، طراحی سازوکارهای پرداخت برای خدمات اکوسیستمی و مقایسه هزینه‌ها و منافع گزینه‌های مختلف توسعه‌ای.

ایرنا: مسیر پیش‌روی کشور در حوزه اقتصاد تنوع زیستی را چگونه ارزیابی می‌کنید

به نظر من، آینده اقتصاد تنوع زیستی در کشور به میزان موفقیت ما در وارد کردن ارزش‌های طبیعت در معادلات اقتصادی و سیاست‌های توسعه وابسته است، در این مسیر، شناسایی نقش تنوع زیستی در پایداری فعالیت‌های اقتصادی، امنیت غذایی و آبی و معیشت جوامع محلی و برآورد ارزش اقتصادی منابع محیط‌زیستی و خدمات اکوسیستمی اهمیت ویژه دارد.

گام بعدی، لحاظ کردن ملاحظات تنوع زیستی در سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، تصمیمات سرمایه‌گذاری و تخصیص منابع، همراه با توسعه سازوکارهای تأمین مالی تنوع زیستی و جلب مشارکت بخش خصوصی و جوامع محلی است.

در مجموع، اهداف اقتصاد تنوع زیستی زمانی محقق می‌شود که حفاظت و احیای تنوع زیستی، نه صرفاً یک مسئولیت محیط‌زیستی، بلکه بخشی از منطق اقتصادی توسعه و پایداری سرمایه طبیعی کشور تلقی شود.