به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، حجت‌الاسلام والمسلمین رسول جعفریان روز دوشنبه در مراسم بزرگداشت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران برگزار شد، با اشاره به ضرورت توجه مدیران به دانش و تخصص در تصمیم‌گیری‌ها اظهار داشت: گاهی بی‌توجهی به مسائل علمی در مدیریت، خسارت‌های سنگینی به دنبال دارد و حتی ممکن است با صرف هزینه‌های بسیار، اقداماتی انجام شود که به جای حل مشکل، مسائل تازه‌ای برای جامعه ایجاد کند.
وی با اشاره به بازدیدی که به همراه محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران، از رودخانه قم داشته است، افزود: در این بازدید، ساخت‌وساز برخی تأسیسات از جمله پارکینگ در مسیر رودخانه مورد توجه قرار گرفت. رئیس دانشگاه تهران به‌عنوان متخصص حوزه آب، نسبت به ساخت تأسیسات در مسیر عبور سیلاب که می‌تواند برای شهر مشکل ایجاد کند، ابراز نگرانی کرد. این نمونه نشان می‌دهد تفاوت نگاه علمی و تخصصی با مدیریت غیرمتکی بر دانش تا چه اندازه اهمیت دارد.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ادامه داد: ممکن است گفته شود این تأسیسات در آینده اصلاح می‌شوند، اما چنین اصلاحی هزینه‌های بسیار سنگینی به همراه خواهد داشت. در واقع، وقتی مدیریت بدون توجه به تخصص و دانش تصمیم‌گیری می‌کند، میلیاردها تومان سرمایه ممکن است در مسیری هزینه شود که در نهایت برای مردم مشکل ایجاد کند.
جعفریان با اشاره به نمونه دیگری از ساخت‌وساز در مسیر رودخانه و پیامدهای احتمالی آن گفت: برخی پروژه‌ها، از جمله مسیرهای ریلی و پایه‌های احداث‌شده در چنین محدوده‌هایی، می‌توانند در صورت وقوع سیلاب‌های شدیدتر آسیب ببینند و خسارت‌های بیشتری به بار آورند. این مسائل ضرورت توجه به دانش تخصصی در برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌ها را نشان می‌دهد.
وی در ادامه با اشاره به حمله به مراکز آموزشی و شهادت دانش‌آموزان اظهار داشت: با وجود تلاش مجموعه‌هایی مانند یونسکو و نهادهای بین‌المللی برای حمایت از علم و آموزش، باید توجه بیشتری به این موضوع داشته باشند که چگونه مراکزی که محل آموزش و علم‌آموزی هستند، هدف بمباران قرار می‌گیرند و ده‌ها دانش‌آموز در این حملات به شهادت می‌رسند.
ضرورت شناخت عوامل پیشرفت علمی در جهان
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با اشاره به تجربه خود در حوزه کتابداری و مطالعه آثار مرتبط با تاریخ علم گفت: سال‌هاست در تهران کتاب‌هایی درباره چگونگی پیشرفت علم در غرب ترجمه و منتشر می‌شود و در سال‌های اخیر نیز آثار متعددی درباره تحولات علمی در آسیا و دیگر مناطق جهان در دسترس قرار گرفته است. پرسش اصلی در این کتاب‌ها این است که چه اتفاقی در ۳۰۰ سال گذشته، به‌ویژه در قرن‌های نوزدهم و بیستم، رخ داد که چنین تحول بزرگی در علم و دانش بشر شکل گرفت.
جعفریان با بیان اینکه ریشه‌های این تحول را باید در قرن‌های پیش از آن، از جمله قرن‌های پانزدهم و شانزدهم، جست‌وجو کرد، افزود: گاهی در توضیح این پیشرفت‌ها به نقش تجهیزات یا اختراع صنعت چاپ اشاره می‌شود، اما پرسش اصلی این است که در تاریخ علم چه اتفاقی افتاد و چگونه می‌توان با شناخت آن، مسیر تحول و توسعه کشور را ترسیم کرد.
وی ادامه داد: برای نسل جوان نیز باید این پرسش مطرح شود که چرا بسیاری از افراد افتادن یک سیب را دیده بودند، اما این نیوتن بود که از این اتفاق به ایده‌ای برای شناخت و توضیح پدیده‌های طبیعی رسید. شناخت تاریخ علم به ما کمک می‌کند بفهمیم بشر چگونه توانسته است در چند قرن اخیر، در مقایسه با هزاران سال پیش از آن، چنین پیشرفت و توسعه‌ای را تجربه کند.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با اشاره به گردآوری و انتشار آثار متعدد درباره تاریخ علم در این کتابخانه گفت: ده‌ها کتاب در این زمینه ترجمه شده است و این آثار احتمالاً تنها بخش کوچکی از پژوهش‌هایی است که در جهان انجام می‌شود. اهمیت این مطالعات در آن است که نشان می‌دهد چه تغییری در شیوه پرسشگری، اندیشیدن و آزمودن انسان ایجاد شده و کشف حقیقت علمی با چه ابزارها و روش‌هایی امکان‌پذیر شده است.
جعفریان با تأکید بر اینکه این پرسش‌ها ساده نیستند، اظهار داشت: باید بررسی کنیم چرا ذهن انسان در دوره‌ای توانسته است به چنین توانایی‌هایی دست پیدا کند و چه عواملی زمینه این تحول را فراهم کرده است. راه‌حل‌هایی که امروز در دانشگاه‌ها و مراکز علمی دنبال می‌شود نیز در امتداد همین بحث و شناخت روش‌های کشف حقیقت قرار دارد.
ضرورت بازنگری در تعریف علم و مقابله با شبه‌علم
وی با اشاره به جایگاه دانشمندان در تمدن اسلامی گفت: ما باید به دانشمندان تمدن اسلامی توجه و از آنان قدردانی کنیم. برای نمونه، ابن‌خلدون از شخصیت‌هایی است که در تحول علوم انسانی و اجتماعی نقش مهمی داشته است. در تمدن اسلامی مورخان، دانشمندان و عالمان اخلاق فراوانی داشته‌ایم، اما باید میان انتقال و بازتاب دانش و سنت‌های پیشین با ارائه کلیدهایی برای گشودن مسائل و ایجاد تحول در شیوه شناخت تفاوت قائل شویم.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با بیان اینکه در عصر جدید، تحولات علمی با سرعت بیشتری در حال وقوع است، افزود: زمانی ممکن بود یک تحول علمی در طول یک نسل شکل بگیرد، اما امروز این اتفاق‌ها با سرعت بسیار بیشتری رخ می‌دهد و پرسشگری و اندیشیدن نیز به‌سرعت در حال گسترش است.
جعفریان با اشاره به نقش شبه‌علم در جلوگیری از گسترش دانش واقعی اظهار داشت: یکی از مشکلات ما این است که در نظام تربیتی و آموزشی گذشته، علم را به معنای واقعی آن در نظر نگرفته‌ایم و با مفهوم گسترده آن آشنا نبوده‌ایم. برای مثال، در جامعه ما وقتی یک روحانی از دنیا می‌رود، از او به‌عنوان عالم یاد می‌شود؛ گویی مفهوم علم صرفاً به علوم دینی محدود است.
وی ادامه داد: تا زمانی که مفهوم علم در جامعه تغییر نکند و برای همه حوزه‌های دانش واقعی و متخصصان آن احترام قائل نشویم، نمی‌توانیم از این چارچوب محدود خارج شویم. باید به همه شاخه‌های دانش، از جمله علوم تجربی و ریاضی، توجه داشته باشیم و جایگاه آن‌ها را در جامعه به رسمیت بشناسیم.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با اشاره به جایگاه عرفان و تصوف در جامعه گفت: ما برای عرفان و تصوف به دلیل اخلاقیاتی که ترویج می‌کنند احترام قائلیم، اما باید توجه کنیم که این حوزه‌ها تا چه اندازه ممکن است در شناخت و گسترش مفهوم علم تجربی، ریاضی و سایر علوم تأثیرگذار باشند. لازم است میان حوزه‌های اخلاقی و تربیتی با روش‌های شناخت علمی تمایز قائل شویم.
جعفریان با اشاره به برخی نگاه‌های رایج در زبان و فرهنگ عمومی نسبت به کتاب و قلم افزود: در زبان فارسی گاهی از کتاب و قلم بدگویی می‌شود و آن‌ها به‌عنوان مانعی برای شناخت معرفی می‌شوند؛ در حالی که تصور می‌شود همه‌چیز از طریق کشف درونی آشکار می‌شود. البته برخی امور ممکن است از این مسیر شناخته شوند، اما این موضوع جایگزین روش‌های علمی و دانش مبتنی بر آزمون و بررسی نمی‌شود.
وی با اشاره به دیدگاه‌های مرتضی مطهری در این زمینه گفت: مطهری مقاله‌ای دارد که در آن به تفاوت میان دانش و موضوعاتی مانند تربیت و تهذیب پرداخته و توضیح داده است که این حوزه‌ها را نباید با یکدیگر خلط کرد. مشکل ما این است که مفهوم علم را در جامعه محدود فهمیده‌ایم و باید در این زمینه بازنگری کنیم.
علم جهانی و ضرورت اصلاح نظام معرفت‌شناسی
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت تغییر الگوی فکری جامعه گفت: نکته محوری در بسیاری از آثاری که درباره تاریخ علم نوشته شده، این است که مدل فکر کردن ما باید تغییر کند. ما در حوزه معرفت‌شناسی با کاستی‌هایی روبه‌رو هستیم و هنوز نتوانسته‌ایم به‌درستی درباره روش‌های شناخت و کشف حقیقت علمی بیندیشیم.
جعفریان افزود: گاهی حتی وقتی برخی از این نگاه‌ها وارد حوزه علوم تجربی می‌شوند، به سمت خرافات سوق پیدا می‌کنند. برای نمونه، هنوز نتوانسته‌ایم کیمیا را به شیمی واقعی تبدیل کنیم و در حوزه‌هایی مانند طب سنتی نیز با چنین مسائلی مواجه هستیم.
وی با تأکید بر ضرورت تفکیک طب سنتی مبتنی بر روش‌های علمی از فعالیت‌های سودجویانه گفت: طب سنتی اگر با رویکردی مدرن و مبتنی بر دانش و روش‌های معتبر دنبال شود، می‌تواند فعالیتی ارزشمند باشد؛ اما همچنان جامعه در معرض فعالیت افرادی قرار دارد که از این عنوان برای کسب درآمد و فریب مردم استفاده می‌کنند. متأسفانه در برخی سیاست‌گذاری‌های دولتی نیز در گذشته از چنین جریان‌هایی حمایت شده است.
جعفریان راهکار مقابله با این وضعیت را تقویت ارتباطات علمی بین‌المللی دانست و اظهار داشت: برای حل این معضل باید ارتباطات جهانی خود را حفظ کنیم، از مفهوم علم جهانی حمایت کنیم و راه‌هایی را که به گسترش آن کمک می‌کند، در پیش بگیریم. باید از دایره تنگ و محدودی که برای تعریف علم ساخته‌ایم خارج شویم و در حوزه معرفت‌شناسی، بر مشترکات جامعه بشری در زمینه علم تکیه کنیم.
حمایت از دانشگاه‌ها و نقش علم در اقتدار کشور
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به حمایت رهبر شهید از دانشگاه‌ها و فعالیت‌های علمی گفت: در تمام دوره‌هایی که ایشان با دانشگاه‌ها گفت‌وگو و از آن‌ها حمایت می‌کردند، بر اهمیت علم و دانشگاه تأکید داشتند. این حمایت‌ها به معنای نبود مشکل یا مصون بودن برخی مسئولان از فریب طرح‌های شبه‌علمی نبود؛ نمونه‌هایی از این مسائل را در دوران کرونا و پیش و پس از آن شاهد بودیم، اما تأکید بر حمایت از فعالیت علمی و دانشگاهی همواره وجود داشت.
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با اشاره به دستاوردهای علمی و فناورانه کشور در حوزه‌های دفاعی اظهار داشت: آثار این حمایت‌ها امروز آشکار شده است. پیشرفت‌های کشور در حوزه پدافند هوایی و توانایی‌های موشکی، از جمله در هدف‌گیری اهداف متحرک، نمونه‌ای از ظرفیت علمی و تخصصی ایجادشده در کشور است؛ توانایی‌هایی که تا همین یک سال پیش در سطح کنونی وجود نداشت.
جعفریان افزود: این توانمندی‌ها حاصل فعالیت‌های علمی و تخصصی است که دانشگاه‌ها و مراکز علمی در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند و از این جهت باید از علم و فعالیت دانشگاهی حمایت و پشتیبانی کرد. امروز آثار این پیشرفت‌ها در توانایی کشور برای ایستادگی و مقاومت نیز نمایان شده است.
وی با تأکید دوباره بر ضرورت توجه به تاریخ علم گفت: موافقم که باید بیشتر روی مفهوم علم و تاریخ آن کار کنیم و تلاش کنیم بفهمیم ذهن انسان‌ها چگونه به کشف حقیقت رسیده است. همچنین باید این دستاوردها را با نیازهای خودمان سازگار و کاربردی کنیم.
تأکید بر تقویت ارتباطات علمی بین‌المللی
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران در پایان با اشاره به برخی مشکلات ایجادشده در ارتباطات علمی بین‌المللی، خواستار تقویت تعامل دانشگاه‌های کشور با مراکز علمی خارجی شد و گفت: دانشگاه‌های کشور باید تعاملات خود را با مراکز علمی بین‌المللی افزایش دهند و از ظرفیت‌های موجود برای استفاده دانشجویان و پژوهشگران بهره بگیرند.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ ارتباطات علمی افزود: باید این ارتباطات را دریابیم و از ظرفیت‌های آن استفاده کنیم؛ چراکه تعامل با جامعه علمی جهان و بهره‌گیری از دستاوردهای بین‌المللی می‌تواند به تقویت مسیر پیشرفت علمی کشور کمک کند.