به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، صمد نژادابراهیمی امروز دوشنبه ۱۸ آبان در نشست راهبران آزمایشگاه‌های تحقیقات فردی (آتف) با عنوان «توانمندسازی پژوهشگر تا حل مسائل ملی» اظهار کرد: هدف این است که با ایجاد ردیف‌های حمایتی جدید، تعداد پژوهشگران مشمول طرح افزایش یابد و زمینه‌ای فراهم شود که حداقل ۱۰ تا ۱۵ درصد اعضای هیئت علمی هر دانشگاه بتوانند در این برنامه قرار گیرند.
وی با تأکید بر اینکه، طرح آتف جایگزین حمایت از آزمایشگاه‌های مرکزی و مرجع نیست، افزود: آزمایشگاه‌های دانشگاهی انواع مختلفی دارند و آزمایشگاه‌های آموزشی نیز به دلیل هزینه‌های بالای نگهداری و تجهیز در سال‌های اخیر با تضعیف زیرساخت‌ها مواجه شده‌اند. تقویت این آزمایشگاه‌ها برای تربیت نیروی انسانی مهارت‌محور ضروری است.
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم ادامه داد: حمایت از آزمایشگاه‌های مرکزی و مرجع نیز مسیر مستقلی دارد؛ چراکه خرید برخی تجهیزات پیشرفته به ۵۰ تا ۲۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد و قیمت بعضی دستگاه‌ها به یک میلیون دلار و بیشتر می‌رسد. پیش از این نیز درخواست تأمین اعتبار ۵۰۰ میلیون یورویی برای حمایت از آزمایشگاه‌های مرجع دانشگاه‌ها مطرح شده بود.
نژادابراهیمی با اشاره به ماهیت آزمایشگاه‌های تحقیقات فردی گفت: آتف الزاماً به معنای ایجاد یک فضای فیزیکی مستقل و مجهز نیست، بلکه محور اصلی آن برنامه تحقیقاتی مدون، مشخص و هدفمند استادان و اعضای هیئت علمی است. ممکن است فعالیت پژوهشگر در قالب یک کارگاه یا مجموعه‌ای از فعالیت‌های تحقیقاتی انجام شود و همان مجموعه نیز مشمول حمایت قرار گیرد.
وی افزود: در این طرح تلاش می‌کنیم استادانی را که دارای برنامه تحقیقاتی مشخص و ظرفیت علمی قابل توجه هستند، شناسایی کنیم و در یک مسیر بلندمدت مورد حمایت قرار دهیم.
حمایت سه‌ساله برای رسیدن پژوهشگران به استقلال
نژادابراهیمی در ادامه با بیان اینکه، دوره اجرای طرح سه‌ساله است، گفت: هدف این است که پژوهشگر در این مدت توانمند شود و پس از آن بتواند فعالیت‌های خود را از طریق ارتباط با صنعت، جامعه، دستگاه‌های اجرایی و سایر منابع حمایتی ادامه دهد. قرار نیست دانشگاه‌ها و استادان صرفاً با پرداخت مبلغی رها شوند، بلکه مسیر فعالیت آنها تا رسیدن به مرحله توانمندی و استقلال پژوهشی دنبال خواهد شد.
وی از استقبال صنایع فولاد و پتروشیمی برای همکاری با این طرح خبر داد و افزود: این مجموعه‌ها به دنبال استفاده از ظرفیت پژوهشگران برای پاسخ به نیازهای واقعی خود هستند. همچنین در دیدار با مسئولان بنیاد مستضعفان، پیشنهاد حمایت از ۱۰۰ آزمایشگاه تحقیقات فردی در حوزه نیازهای این مجموعه مطرح شد.
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم تأکیدکرد: این تعامل باید دوطرفه باشد؛ یعنی صنعت و مجموعه‌های اقتصادی نیازهای خود را مطرح کنند و پژوهشگران نیز با تکیه بر توان علمی و تخصصی برای رفع آنها وارد عمل شوند.
خروجی پژوهش فقط مقاله نیست
نژادابراهیمی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به دستاوردهای پژوهشی گفت: خروجی پژوهش الزاماً مقاله نیست و تربیت نیروی انسانی متخصص، شکل‌گیری هسته‌های فناور، تولید گزارش‌های سیاستی در حوزه علوم انسانی و حل مسائل واقعی کشور نیز از دستاوردهای مهم پژوهش محسوب می‌شوند.
وی افزود: پژوهش و فناوری دو حلقه متصل به یکدیگر هستند و اگر پژوهش تضعیف شود، فناوری کشور نیز در ادامه با ضعف مواجه خواهد شد؛ بنابراین حمایت از پژوهشگران در واقع سرمایه‌گذاری برای تقویت زنجیره علم، فناوری و نوآوری است.
۲۰ درصد مقالات ایران در نشریات دهک نخست منتشر شده است
این مقام مسئول همچنین با اشاره به وضعیت تولید علم کشور اظهارکرد: بر اساس آمارهای ارائه‌شده برای بازه زمانی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، حدود ۲۰ درصد مقالات علمی ایران در نشریات دهک نخست منتشر شده است.
وی افزود: حدود ۱۰ تا ۱۴ درصد مقالات کشور در نشریاتی منتشر شده‌اند که میزان ارجاع‌گیری آنها از میانگین ارجاع نشریات بیشتر است.
وی میزان همکاری‌های بین‌المللی ایران در تولید مقالات علمی را حدود ۳۳ درصد اعلام کرد و افزود: ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۹ هزار مقاله علمی ثبت کرده است؛ در حالی که ترکیه که در مقطعی حدود ۶۰ هزار مدرک علمی داشت، در سال گذشته به حدود ۹۹ هزار مقاله رسیده است.
نژادابراهیمی با اشاره به سرمایه‌گذاری گسترده چین در علم و فناوری گفت: مقاله به‌تنهایی هدف نهایی پژوهش نیست، اما یکی از مسیرهای تولید دانش و توسعه فناوری محسوب می‌شود و تجربه کشورهایی مانند چین نشان می‌دهد توسعه علمی می‌تواند در بلندمدت به تقویت توان فناوری و نوآوری منجر شود.
وی با تأکید بر ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت افزود: در سوئیس حدود ۸.۸ درصد مقالات علمی با همکاری صنعت تولید می‌شود و کشورهایی مانند ژاپن نیز در این زمینه عملکرد قابل توجهی دارند. باید شرایطی فراهم شود که پژوهش‌های دانشگاهی بیش از گذشته در مسیر حل مسائل قرار گیرند؛ چراکه حل یک مسئله واقعی می‌تواند به تولید دانش جدید و انتشار مقاله علمی نیز منجر شود.
اثرگذاری علمی ایران هنوز پایین‌تر از میانگین جهانی است
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم در ادامه، با اشاره به شاخص استناد نرمال‌شده بر اساس حوزه یا Field-Weighted Citation Impact گفت: این شاخص نشان می‌دهد آثار علمی یک کشور تا چه اندازه در سطح بین‌المللی مورد توجه و استناد قرار گرفته‌اند. مقدار یک در این شاخص به معنای قرار گرفتن در میانگین جهانی و اعداد بالاتر از یک نشان‌دهنده اثرگذاری بیشتر است.
نژاد ابراهیمی افزود: این شاخص برای ایران حدود ۰.۹۹ و برای کشورهایی مانند سوئیس حدود ۱.۷۷ گزارش شده است؛ بنابراین علاوه بر افزایش کمیت تولیدات علمی، باید بر کیفیت، اثرگذاری و ارتباطات علمی بین‌المللی نیز تمرکز کنیم.
وی با اشاره به ضرورت افزایش سرمایه‌گذاری در پژوهش و فناوری اظهار داشت: بدون تزریق منابع مالی جدی به نظام پژوهشی، حمایت‌های فعلی بیشتر فرصت تنفسی برای پژوهشگران ایجاد می‌کند و برای تحول اساسی کافی نیست. سهم پژوهش و فناوری از تولید ناخالص داخلی باید به دو درصد برسد، اما در عمل فاصله قابل توجهی با این هدف وجود دارد.
این مقام مسئول در وزارت علوئم با اشاره به سرمایه‌گذاری صدها میلیارد دلاری چین در علم و فناوری تأکیدکرد: برای رقابت علمی و فناورانه، تنها بهبود سازوکارهای اجرایی کافی نیست و باید منابع مالی متناسب نیز فراهم شود.
لزوم اصلاح آیین‌نامه ارتقای استادان برای حمایت از پژوهش‌های گروهی
نژادابراهیمی یکی از الزامات توسعه همکاری‌های علمی را اصلاح سازوکارهای ارزیابی اعضای هیئت علمی دانست و گفت: پژوهش‌های گروهی و جمعی نباید در نظام ارتقای اعضای هیئت علمی با محدودیت یا امتیاز منفی مواجه شوند.
وی افزود: در آیین‌نامه‌ها و جداول ارتقا باید جایگاه فعالیت‌های مشترک، همکاری‌های بین‌المللی و پروژه‌های تیمی به‌درستی دیده شود؛ چراکه شبکه‌سازی و حل مسائل واقعی بدون کار گروهی امکان‌پذیر نیست.
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم تأکید کرد: طرح آتف به دنبال حفظ هویت مستقل پژوهشگر و استقلال آکادمیک استادان است، اما در عین حال زمینه فعالیت آنها در قالب پروژه‌های مشترک و تیمی را فراهم می‌کند.
حمایت از پسادکتری‌ها در قالب ردیف مستقل تصویب شد
وی با اشاره به پیشنهاد اختصاص ردیف مستقل برای جذب و حمایت از پژوهشگران پسادکتری گفت: این پیشنهاد با حمایت شورای معاونان به تصویب رسیده و مصوبه آن وجود دارد. آیین‌نامه اجرایی مربوط نیز در حال تدوین است تا امکان استفاده از این ظرفیت در برنامه‌های حمایتی فراهم شود.
نژادابراهیمی همچنین از صدور گواهی رسمی راهبران آزمایشگاه‌های تحقیقات فردی با امضای وزیر علوم خبر داد و افزود: این گواهی نشان‌دهنده شناسایی و حمایت رسمی وزارت علوم از ظرفیت پژوهشی افراد منتخب است و انتظار داریم در محل فعالیت پژوهشگران و آزمایشگاه‌های مربوط نصب شود.
ارزیابی راهبران هر شش ماه یک‌بار انجام می‌شود
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم درباره شیوه انتخاب پژوهشگران نیز گفت: پرونده افراد معرفی‌شده از سوی دانشگاه‌ها در شورای راهبری بررسی و ارزیابی می‌شود و پس از تأیید، گواهی مربوط برای امضای وزیر علوم ارائه خواهد شد.
نژاد ابراهیمی با بیان اینکه، پیش‌نویس آیین‌نامه در اختیار اعضای نشست قرار می‌گیرد، افزود: اجرای برنامه از ابتدا آغاز شده و در جریان جلسات متعدد، ایرادات و ابهامات شناسایی و اصلاح شده است. همچنان از نظرات راهبران و دانشگاه‌ها برای تکمیل سازوکارهای اجرایی استقبال می‌کنیم.
وی با اشاره به نحوه نظارت بر عملکرد پژوهشگران اظهار کرد: ارزیابی راهبران بر اساس برنامه تحقیقاتی ارائه‌شده انجام می‌شود و قرار است هر شش ماه یک‌بار از دانشگاه‌ها درباره روند اجرای برنامه‌ها و میزان پیشرفت فعالیت‌های پژوهشی گزارش دریافت کنیم.
این مقام مسئول در وزارت علوم همچنین با اشاره به تأخیر برخی دانشگاه‌ها در پرداخت اعتبارات به استادان گفت: بخشی از اعتباراتی که از اسفندماه اختصاص یافته بود، در اردیبهشت‌ماه به دانشگاه‌ها پرداخت شد، اما در برخی موارد انتقال این منابع به حساب استادان با تأخیر همراه بود. از آنجا که منابع از طریق دانشگاه‌ها به پژوهشگران منتقل می‌شود، انتظار داریم دانشگاه‌ها در این زمینه همکاری بیشتری داشته باشند.
وی تأکید کرد: برای ارزیابی عملکرد، شاخص‌های مشخصی تعریف خواهد شد و وضعیت اولیه فعالیت‌های پژوهشی هر استاد به‌عنوان خط پایه ثبت می‌شود تا میزان پیشرفت و تغییرات در دوره‌های بعدی بر اساس آن سنجیده شود و تصمیم‌گیری درباره تداوم حمایت‌ها نیز بر همین مبنا صورت گیرد.
مدیرکل دفتر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم همچنین با تأکید بر اینکه اعتبار طرح آتف جایگزین گرنت سالانه استادان نیست، گفت: حمایت مالی اختصاص‌یافته در قالب این طرح علاوه بر گرنت سالانه پژوهشگر است و دانشگاه‌ها نباید به دلیل دریافت این اعتبار، از سهم معمول و سالانه استادان بکاهند.